Democracia

Na zona gris

Vivimos na zona gris. Nas comunicacións aeronáuticas, chámase ‘zona gris’ ao espazo que queda fóra dos varridos dos radares. En xeopolítica, fálase de ‘zonas grises’ para identificar territorios nos que o Estado non é quen de exercer a súa soberanía nin as súas obrigas básicas. En democracia, as zonas grises cartografan políticas que escapan á soberanía dos cidadáns e cidadás; decisións que se furtan ao noso control ou resolucións políticas e económicas sobre aspectos esenciais da nosa vida que se nos agachan.

As zonas grises sinalan lugares de non-poder cidadán, son espazos ocupados por decisións de gobernos que están blindados fronte á vontade popular. Espazos ocupados por resolucións impostas por corporacións económicas ou lobbies na sombra que queren que esteamos acantoados permanentemente na zona gris.

Canto máis baixa é a intensidade dunha democracia, maiores son as súas zonas grises. As zonas grises son un ecosistema de dominación da dereita neocon, un ecosistema que ofrecen como complemento dunha democracia vixiada, garantía autoritaria fronte á protesta da indignación, da rebeldía e do disenso.

As zonas grises son a antesala do que Dalton Trumbo chamou o tempo do sapo. Inspirouse en Émile Zola que, para acostumarse a tragar as grandes mentiras do seu tempo, dicía que todos os días comía cru un sapo vivo. Despois desta dieta, Zola aseguraba estar preparado para ler calquera xornal co estómago tranquilo.

Trumbo escribiu: «Todas as nacións pasaron por períodos que poderían denominarse o Tempo do Sapo, unha época na que a nación se envorca sobre si mesma, nunha sorte de loucura compulsiva que nega todo aquilo que ten de inocente a súa tradición, exalta todo o que é vil, e destrúe calquera minoría herética que afirme que a carne de sapo non é a delicia proclamada polo edito gobernamental».

A Confraría do Gran Poder e da Nova Orde Archicapitalista di que no seu reino de desigualdades apenas hai tres formas de tomar as decisións. Unha hai tempo que está en desuso. Estaba apadriñada pola decaída socialdemocracia e insistía en que había que elixir sempre o que era menos malo para verdugos e vítimas. As outras dúas formas son variantes dun mesmo credo conservador: hai que elixir o que é bo para o verdugos e menos malo para as vítimas. Ou hai que elixir, simplemente, o que é mellor para os verdugos. Cando din que non hai alternativa queren dicir que no seu reino non hai posibilidade de elixir o que é bo ou é mellor para as vítimas.

Tras as deliberacións dos poderosos, nas zonas grises ofrécense degustacións de carne de sapo. Con todo, a súa delicada textura non pode impedir que o padal desexe outras alternativas.

Alternativas que nos convocan a abandonar as zonas grises para crear un movemento comprometido con loitas constituíntes en defensa da soberanía cidadá e o autogoberno dos bens comúns. Loitas que nos chaman a construír o común como solar de novas fórmulas para o exercicio da liberdade, a garantía da igualdade ou o fortalecemento dunha fraternidade solidaria. Loitas que fan posibles novas prácticas sociais que erosionan a hexemonía conservadora e callan en contrapoderes, focos de resistencia e novos espazos de empoderamento que son unha emenda da doutrina de imposibilidades e voracidade destrutora que representa o neoliberalismo.

Anoten na súa axenda constituínte: O domingo día 2 de xuño agardan por nós, en Compostela, para que a rúa diga non á megaminería. Os proxectos mineiros deseñados para Galicia chuchan a riqueza e déixannos paisaxes de morte. Hai que evitar que a loucura do seu afán de lucro supoña a ruína dos nosos ben comúns en Corcoesto, Xinzo, A Fonsagrada, Santa Comba, Ordes, Cartelle, na Terra Chá, nas Fragas do Eume ou na Serra do Galiñeiro.

Saïamos da zona gris para dicirlles que non nos gusta a súa dieta de sapo.

Disparando aos reloxos 4 | Disimulen #29, 2 de maio de 2013

» Escoitar Disimulen #29

Anova, entre a vella e a nova cultura política

Os planos non son a obra. A advertencia é de Xosé Manuel Beiras. Anova iniciou a súa I Asemblea Nacional cun encontro deliberativo o 21 de abril. As conclusións políticas e a elección dunha nova dirección agardarán até o 8 e 9 de xuño. Nos seus acordos fundacionais, a Anova sinalou como obxectivo crear un Novo Proxecto Común para a esquerda soberanista  e a concreción dunha Nova Cultura Política baseada na radicalidade e horizontalidade democrática, o asemblearismo e a afiliación individual dos militantes.

Anova cualifícase como un partido-movemento, un novo espazo de acción política para favorecer o empoderamento dos cidadáns e como un catalizador da rebeldía cívica fronte á ofensiva neoliberal e á mercadocracia. Anova pénsase, por cabo, como unha forza comprometida co apertura dun novo proceso constituínte en Galiza e no Estado para dar resposta, desde os valores republicanos, á crise do noso autogoberno nacional e á creba da Segunda Restauración Borbónica.

Os planos de obra animaban un proxecto de renovación (e innovación) de prácticas e ideas para estimular novas formas de participación e a produción de políticas ao servizo da soberanía dos cidadáns e da nación galega. Eran os planos da ilusión constituínte, mais o calendario da obra viuse alterado polo adianto das eleccións autonómicas. A creación da AGE en alianza con EU, como socio maior, e co Espazo Ecosocialista e Equo, foi bendicida cun rotundo éxito electoral, pero impuxo tamén unha política dirixente de pequeno comité que deixou en suspenso as dinámicas asemblearias, amorteceu a participación decisoria dos militantes e certificou a pervivencia de prácticas ben próximas á vella cultura partitocrática.

A desviación respecto dos planos de obra foi presentada, con moi diferentes graos de resignación, como consecuencia do “estado de excepción electoral” e da necesidade de dotar de eficacia política a unha estrutura organizativa xermolar, aínda pouco operativa e cunha presenza territorial e social moi feble. Mais preocupa (moito) que o “estado de excepción” se converta en norma e que a Nova Cultura Política fique como un recurso residual, impracticable e retórico.

A Asemblea Constituínte de Anova deitou unha formulación organizativa imprecisa, definida máis polo que non quere ser (un partido clásico ou unha fronte ao xeito do BNG) que polo que aspira ser: un partido-movemento. A afiliación individual dos militantes non disolve o problema da existencia de partidos e colectivos operando no seu seo e Anova, por veces, ofrece a fasquía dunha fronte cos partidos externalizados e, en ocasións, se proxecta a imaxe do Encontro Irmandiño –que ocupa as principais responsabilidades executivas– como unha sorte de partido-guía difuso.

A coordinación das asembleas como espazos decisorios e afianzar unha cultura de goberno ao xeito dos zapatistas e o seu “mandar, obedecendo” é un correlato da horizontalidade democrática no que hai que encaixar a existencia dun núcleo fortemente executivo e o liderado de Xosé Manuel Beiras.

O partido-movemento pide tamén  unha xestión intelixente da súa pluralidade política e ideolóxica e a definición das súas estratexias non como a expresión acartonada e burocrática dunha abstracta vontade xeral (nacida dun debate nos órganos de dirección) senón como expresión da participación dos militantes, simpatizantes e mesmo electores. O mellor procedemento para creación dunha Nova Cultura Política compartida polas diferentes tradicións da Anova non será unha fusión en frío senón unha demorada deliberación onde se prime a inclusividade e o coidado das minorías.

David Rodríguez sinalou algunhas das marcas de identidade que deben ser propias de Anova como partido-movemento: democracia radical, liderados compartidos, toma de decisións colectivas, socialización da información, apertura total á participación social. Requirimentos esenciais para que Anova poida ser unha forza construtora de comunidade política e favorecer a creación de espazos na sociedade civil para o empoderar aos cidadáns-electores.

A Palmiro Togliatti gustáballe dicir que “o partido era a democracia organizada”. A Anova debería aspirar a ser democracia en movemento para socializar, dentro e fóra da organización e das institucións, poder e capacidade decisoria e para idear, co concurso de cidadáns e movementos sociais, novas políticas.

Na axenda estratéxica salientan ademais dúas cuestións: as alianzas  e a construción dun liderado compartido. AGE estreouse cuns magníficos resultados o 21-O e as sondaxes sinálanlle unhas excelentes perspectivas electorais, isto non quita que haxa en Anova enfrontadas visións sobre o seu valor estratéxico como confluencia da esquerda (soberanista e federalista).

A oferta realizada por X.M. Beiras para a construción dunha Fronte Ampla que sume, ademais das forzas hoxe integradas en AGE, ao BNG e Compromiso por Galicia abeira, a día de hoxe, posicións moi diferentes, desde alianzas de xeometrías variables, segundo o ámbito das convocatorias electorais, que non presupoñen o concurso de Esquerda Unida nas novas ofertas unitarias até outras que pensan que a Fronte Ampla debe ser unha proposta inclusiva sen renunciar ás forzas que hoxe son o núcleo de AGE.

Neste momento, a ofensiva diplomática do BNG para lograr unha alianza do nacionalismo independentista tensiona á Anova tanto como cuestiona a validez estratéxica de AGE. Pairando sobre as alianzas está unha concepción non menos contrastada da estratexia soberanista. Máis próxima, nuns casos, á idea do BNG do soberanismo como identificación do nacionalismo independentista e, noutros, no entendemento de que, desde o recoñecemento do dereito á autodeterminación, o soberanismo é un espazo de encontro das forzas que queren dotar a Galicia de maiores cotas de autogoberno ao que se poden sumar independentistas e federalistas.

Pola súa capacidade política e o seu capital simbólico e ético, Beiras identifica, a un tempo, un dos principais atractivos electorais de AGE e o máis relevante referente público de Anova. Este hiperliderado concilia mal coas as reiteradas manifestacións nas que di estar no epílogo da súa vida política. O propio Beiras aleitou a necesidade de construír un liderado colectivo, para crear as condicións do seu relevo, ao redor da figura de Martiño Noriega, no que se ve representada toda unha xeración de militantes de Anova e algúns dos seus principais cargos públicos como os deputados Antón Sánchez e David Fernández Calviño.

Enfriar a concreción dese liderado compartido para o relevo é a opción dunha parte influente do grupo dirixente de Anova que ve como unha ameaza para a súa posición de poder a emerxencia de Noriega como referente dunha nova cultura política que vai alén das fidelidades orgánicas do Encontro Irmandiño e coa que mesmo empatizan, extramuros, amplos sectores de AGE. Que Beiras actúe como facilitador do relevo será, sen dúbida, determinante para atenuar a fractura política e xeracional que xa se enxerga en Anova.

Daguerrotipo: Elixir en aberto ou pechado

Elixir a dirección con listas abertas ou candidaturas pechadas é o debate organizativo máis vivo de Anova. As listas pechadas, aínda garantindo unha representación proporcional a cada candidatura, son rexeitadas por parte importante da militancia que cre que contribuirán a enquistar a política de pequeno comité na Coordinadora Nacional. A ninguén se lle escapa que Beiras, encabezando unha lista pechada, crea condicións de competición electoral moi desfavorables para calquera outra alternativa. Coas listas abertas moitos queren evitar que ningún grupo de poder poida abeirarse no prestixio de Beiras para limitar o control e a capacidade decisoria que Anova lle concede, estatutariamente, aos militantes nas asembleas territoriais.

O Elefante Branco e a República

 

O Centro de Investigaciones Sociológicas non pregunta pola Monarquía. Non quere saber, as respostas imprimirían unha mala noticia. E a Coroa xa está cangada de pésimas noticias. O CIS coida con mimo do non querer saber da Monarquía borbónica.

A última vez que a opinión pública riu as grazas de Juan Carlos I foi, en 2007, por causa daquel «Por que no te callas?» que dirixiu a Hugo Chávez e que se pintou nos medios de comunicación con soberbias cores coloniais.

Houbo un tempo en que os motíns e as revoltas populares contra os poderosos se facían ao berro de «Viva El-Rei e abaixo o mal goberno!» Moito cambiou o conto. Agora, o CIS non pregunta por El-Rei.

Quen si preguntou foi Metroscopia no seu Barómetro de Confianza Institucional de finais de marzo. Un 53% dos cidadáns consultados desaproba o labor de Juan Carlos I. A valoración do Borbón Maior derrubouse dramaticamente nos últimos  meses.

O datos de Metroscopia subliñan o devalo de confianza que padece a Monarquía. En 1996, o 66% das persoas preguntadas preferían a Monarquía parlamentaria como forma de goberno. A República era a escolla de tan só o 13%.

Na sondaxe de 2012, a monarquía era apoiada por un 53% e a República polo 37%. Nos cidadáns máis novos as preferencias son máis favorables á República. Entre os menores de 34 anos, un 43% é partidario da monarquía e o 48% declárase republicano. Os optimistas din que a chegada da República é só cuestión de tempo.

 

Durante moitos anos vernizouse a figura de Juan Carlos I coa Cultura da Transición para presentalo como un protagonista fundamental da consolidación democrática. O que consolidou Juan Carlos I foi, fundamentalmente, a Monarquía; se a democracia era para uns poucos ou para moitos máis non deixaba de ser, no seu ideario, unha cuestión totalmente secundaria como quedou claro na tentativa golpista do 23-F.

O asalto ao Congreso non foi un ataque á Monarquía, foi un ataque á Democracia. Na trama militar, o indutor do golpe era coñecido en clave como «Elefante Branco». Son moitas as sospeitas e, cada día máis, as certezas que sinalan a Juan Carlos I como o enigmático «Elefante Branco».

A El-Rei, que nos legou o Franquismo, tanto lle valía unha democracia feble como unha ditadura branda. O 23-F, para evitarse problemas maiores, Juan Carlos I, no seu discurso televisivo, inclinouse por unha democracia branda.

Desde aquela, as voces da ala esquerda do Réxime sostiveron que en España había máis juancarlistas que monárquicos e que unha transferencia apresurada da Xefatura do Estado a Felipe de Borbón podería precipitar a chegada da Terceira República.

Hoxe en día, moitos daqueles voceiros afirman, co mesmo entusiasmo, todo contrario e o Partido da Abdicación multiplica militancias e declaracións.

A solución é, agora, o Borbón Menor que suma nas sondaxes un 61% de aprobación fronte á diminuída estima popular do Borbón Maior. Os pro-monárquicos insisten coa lingua pequena en que toca cambiar de cabalo para salvar a corte.

Felipe VI pode ser investido, vestido e vendido como un monarca escandinavo, austero, indoloro e discretamente progresista; e, a pouco que se lle traballe a imaxe, pode ser máis popular que Belén Esteban.

O Partido Monárquico sabe que hai que apresurarse porque a crise económica está asentando a idea de que a Coroa é un pesado elefante branco, inútil, voraz e moi custoso de manter. A Casa Real preséntase como un apodrecido foco de corrupción, comisionismo e impunidade. A Coroa apesta e resulta máis falsa nos seus valores democráticos que un euro de cartón ou unha promesa electoral do silente Mariano Rajoy.

Hai 150 anos, Aureliano Pereira, pioneiro do galeguismo republicano, escribía: «A monarquía deixou de existir e a sombra da República tomará entón forma, cor e vida, trocando a mísera e triste España monárquica nunha República federal, tan elevada como grande, tan próspera como honrada, tan rica como feliz.»

Podemos aplaudir, pero en 2013 a correlación de forzas é pouco máis favorable que nos días nos que escribía Aureliano Pereira. A República está, agora, máis presente no relato da esquerda, pero está apenas presente nos seus programas practicables. A República é un ideal pero, en Galicia e España, aínda carecemos dunha política activa que permita que a democracia republicana tome forma, cor e vida.

Cómpre non enganarse. De momento, hai máis malestar antimonárquico que vontade republicana. A diferenza non é pequena. A República non nacerá dun  malestar apático, precisa concretarse como un movemento democrático radical comprometido co dereito a decidir da cidadanía e das nacións do Estado.

Pero non teñan dúbida, nin mágoa, antes que tarde, as nosas futuras rebeldías ocuparán as prazas e as rúas ao berro de «Abaixo El-Rei. Viva un bo goberno republicano!»

Saúde e República!

 

Disparando aos reloxos 3 | Disimulen #25, 15 de abril de 2013

» Escoitar Disimulen #25

Charla sobre a corrupción e a rexeneración

O pasado 22 de marzo fun convidado polo Espazo Ecosocialista de Compostela a dar unha charla sobre a corrupción política e a rexeneración democrática. Daniel R.C. gravouno en vídeo.

Botei man dalgunhas referencias da cultura visual para caracterizar Compostela como escenario político emparentado coa Ghotam de Batman, Sin City e, moi especialmente, co Baltimore de The Wire. Caractericei SCQ como capital das elites de Galicia e principal parqué do mercado de favores que empata empresas, gobernos e sottogovernos. Estes parrafeos van até o minuto 15.

Despois, apoiándome nunha cita de Gramsci («Entre o consenso e a forza está a corrupción-fraude que é característica de certas situacións de exercicio difícil da función hexemónica»), analizo a conexión entre clientelismo, corrupción e o modelo de hexemonía dominante da dereita (pero non só da dereita senón tamén da esquerda do réxime bipartidista). Debullo as prácticas do clientelismo parroquial e do clientelismo de empresa e reparo na clasificación cromática da corrupción –branca, gris e negra– que nos fixo Arnold Heidenheimer. Tamén valoro (con bastante pesimismo) os contrapesos e as devasas cidadás dispoñibles para coutar a extensión das prácticas corruptas e a deterioro das institución democráticas. Este bloque dura até o minuto 43.

A última parte da charla dediqueina a facer unha reflexión a partir de O artesán, o libro no que Richard Sennett debulla as características básicas das actividades artesás. O labor artesán ten unhas características que reivindico como centrais para a construción dunha nova política e unha nova esquerda. Algúns dos trazos desa esquerda artesá son o vencello de praxe e unha teoría ligada a narracións de longo alcance; a creación de novas formas (de socialización e empoderamento); a achega de valores substanciais ás novas formas da política; o entendemento da política como unha resolución de problemas que nos enfronta a novos problemas ou, dito ao xeito de Agnes Heller, unha acción destinada a satisfacer necesidades compatibles co actual sistema que nos conduza a enfrontar a resolución de necesidades radicais incompatibles con ese mesmo sistema. Tamén fago unha reivindicación da política da esquerda como un código aberto, comprensible e accesible a todos, con actores implicados no que se fai e se predica e alicerceadio na obrigada dimensión cooperativa que debe ter a construción da esquerda nova.

O dereito a decidir

O dereito a decidir está no primeiro plano da axenda política en Cataluña e, entre nós, preside a convocatoria da XIV Asemblea do BNG. O 77% dos deputados do Parlament aprobaron o mércores unha moción para que Cataluña poida exercer o seu dereito a decidir, unha iniciativa apoiada por CiU, ERC, ICV e o PSC que sumou 104 votos ­coa oposición do PP, Ciutadans e a abstención dos tres parlamentarios independentistas da CUP. A cámara xa refrendara, a finais de xaneiro, unha declaración soberanista favorable a iniciar un proceso de autodeterminación e que contou, daquela, co voto de 85 deputados de CiU, ERC, ICV e un dos tres representantes da CUP e co rexeitamento do PSC, PP e Ciutadans.

Hai uns meses, José María Ruiz Soroa ocupou unha tribuna de El País para criticar que «o dereito a decidir como idea borrosa coa que os nacionalistas gustan de esconder as arestas máis ferintes da súa proposta». Daquela sinalou: «Secesión e independencia son palabras ‘malas’, asustan ao elector medio; soberanía ou dereito a decidir son palabras ‘boas’. E o debate político está dominado por unha regra de ouro: facer provisión das palabras boas para a posición propia. Cando se celebrou o referendo quebequés en 1998 [ foi en 1995] os estudos sociolóxicos mostraban que o apoio á proposta separatista baixaba 20 puntos se se utilizaba o termo ‘independencia’ en lugar de ‘soberanía’. Probablemente sucedería o mesmo se no canto de ‘decidir’ falásemos de ‘separarse’».

Para Ruiz Soroa o dereito a decidir é a pel de cordeiro baixo a que se agacha o lobo arredista. O seu empeño en reducido a unha simple camuflaxe de combate non lle resta validez á súa apreciación sobre o carácter borroso do dereito a decidir (DD), nin quita razón ao feito de ofreza un relato moito máis amigable que o tradicional dereito á autodeterminación.

A seguir algunhas das cuestións nas que debería reparar o debate sobre o Dereito a Decidir.

1 | A redución do Dereito a Decidir (DD) ao Dereito de Autodeterminación (DA)

Ninguén discute a identificación entre DD e DA. No contexto específico de Cataluña e o seu proceso de «Transición nacional», o dereito de decisión é o dereito á autodeterminarse como nación e poder elixir libremente a forma de relación e/ou inclusión de Cataluña noutros espazos políticos supranacionais, sexa o Estado español ou a Unión Europea.

Atendendo á crise da Segunda Restauración Borbónica e á desdemocratización que se está a avivecer ao abeiro das política contra-reformistas do Partido Popular e a troika, o DD pode (e debe) reposicionarse como un elemento central das estratexias de radicalización democrática.

A expropiación da soberanía dos cidadáns por parte dos Gobernos, dos sottogobernos, as grandes corporación económicas e dos señores dos mercados fai do DD un dereito e unha esixencia máis global como deixou ben en claro a reforma express da Constitución para fixar o teito de gasto e déficit pactada por PP e PSOE ou como exemplifica a petición dun referendo para avalar ou rexeitar as políticas de recortes e austeridade social.

Poñamos o problema no tellado dos veciños: as dificultades para facer efectiva unha democracia máis participativa e frear a expropiación da soberanía cidadá non desaparecerán nunha Cataluña independente. A DD é o DA e mais a construción dunha democracia na que sexa efectivo o poder dos cidadáns, dúas causas da radicalidade democráticas que se complementan e reforzan mutuamente.

2 | No DD non todo o que reloce é soberanismo.

O apoio ao DD (como DA) non supón (automaticamente) un compromiso a saída máis soberanista ou independentista. Sabemos que en sociedades democráticas máis maduras hai moitos «unionistas» que son partidarios do DD; para non darlle máis voltas o caso de Quebéc é dabondo ilustrativo.

As cousas non son simples nin en Quebéc, nin en Galicia. Tampouco en Cataluña. Unha das últimas sondaxes do Centro d’Estudis d’Opinió bota algunha luz (ou sombras) sobre esta cuestión: o 19% de votantes das CUP, organización independentista, descartan votar ‘sí’ nun hipotético referendo de autodeterminación e entre os electores de CiU suman o 16%.

En ERC, que ten electorado máis homoxeneamente independentista, rexístrase un 10% que prefiren unha solución federal (e non a independencia). Máis aínda, o agregado de votantes autonomistas e federalistas nas CUP supón un 28% e en CiU chega ao 30%.

3 | A liña de tensión soberanismo vs. unionismo, dificultades de demarcación

A maiores da pluralidade de gradación soberanista que se dá nos espazos electorais das forzas partidarias do DD-DA, hai outras razóns que obrigan a matizar: non todo o que non é soberanismo é unionismo. A evolución das preferencias sobre os modelos de organización do Estado desde 1984 a 2012 ofrece datos para repensar as fronteiras entre unionistas, autonomistas, federalistas e independentistas.

As sondaxes detectan, desde 2003, un crecemento sostido do unionismo forte na opinión pública do Estado español. Os partidarios dun Estado sen autonomías en 2003 era de tan só o 10%; en 2010 chegou ao 26% e en 2012 acadou o 30%. O unionismo forte ou centralista ten no presente niveis de adhesión cidadá semellantes aos que tiña cando botaba andar o Estado das autonomías (en 1984, por exemplo, representaba o 29%).

A opción do autonomismo inmobilista (conxelar o actual marco competencial) era a opción maioritaria (51%) en 2003 ­–coincidindo co mínimo do unitarismo centralista (10%)–. Desde ese ano o autonomismo inmobilista recúa até o 30% en beneficio dos partidarios do Estado unitarista. O autonomismo progresivo (dotar as actuais CC.AA. de maiores competencias) e o federalismo recúan suavemente desde 2010, pero a súa caída favorece as posicións pro-independentistas tan só en 2012.

4 | Galicia, soberanismo de mínimos, unionismo centralista en máximos

Podemos ollarnos canto queiramos no espello catalán ou vasco, pero o estado de opinión cidadá de Galicia seméllase máis ao de Madrid ou Valencia como queda en claro nos datos procesados por Metroscopia para o informe Pulso de España 2011-2012.

Sumamos a porcentaxe de apoio ao unionismo centralista máis alto (38%) por diante de Valencia (26%) e Madrid (30%). Tras da Comunidade de Madrid, somos quen expresa un maior apego ao autonomismo inmobilista (37%)e unha das adhesións máis baixas ao independentismo (5%) e ao autonomismo progresivo máis baixa (5%). A opción federalista sitúase nun 11%.

A nosa tradición do nacionalismo e o galeguismo político é unha pobre fábrica de independentismo e federalismo. Se baixo a etiqueta soberanista agregamos (xenerosamente) o independentismo, o federalismo e o autonomismo progresivo, en Galicia sumamos o 21% das preferencias; temos peores valores que en Valencia e Madrid onde representa o 24%, estamos lonxe de Andalucía (30%) e moi lonxe de Navarra (50%), Cataluña (62%) e Euskadi (64%).

Coda

A conclusión máis feliz de todo o anterior non é que en Cataluña o DD é unha vía practicable e en Galicia unicamente un slogan, senón que precisamos unha estratexia que permita crear condicións para o exercicio do noso dereito a decidir antes que tarde. A falta de criterio de autoridade mellor, ten razón o capitán Jack Sparrow: «O problema non é o problema. O problema é a nosa actitude fronte ao problema.»

Hai algúns cambios de actitude que poderían mellorar os termos do problema e a súa solución:
1 | Esforzarse en construír un relato do DD que non se esgote na cuestión indentitaria e que se enriqueza como un elemento clave de radicalidade democrática para a recuperación, tamén, da soberanía dos cidadáns para enfrontar o autoritarismo e desmocratización que abeiran as políticas neoliberais.
2 | Non caer na tentación de instalarse na liña de tensión soberanismo vs. unionismo como unha reedición mecánica da clásica contradición nacionalismo vs. españolismo.
3 | Non obcecarse en facer do dereito a decidir un recurso tacticista co que tirar vantaxes no curto prazo na competencia interpartidaria e asumilo como un programa de longo alcance.
4 | Formular o soberanismo non só como a política practicable do independentismo senón tamén en diálogo coas outras formulacións que, como o autonomismo progresivo e o federalismo, aspiran a dotar a Galicia con maiores cotas de autogoberno.
5 | Non confundir o unionismo centralista cos autonomistas pola simple razón de que, na vida e na política, non son o mesmo os inmobilistas que os reaccionarios.

[Peixe do día:] Desafección

O Reino dos 5 millóns de parados suma 20 millóns de abstencionistas. O Barometro electoral e social  de Celeste-Tel sinala que, de celebrarse hoxe as eleccións, apenas acudiría ás urnas o 45% do censo. A participación o 20-N atinxiu o 69% e, daquela, quedaron na casa sen votar algo máis de 11 millóns de cidadáns.

A cata demoscópica de Celeste-Tel ofrece tamén un desagregado xeracional da abstención. A deserción electoral é sensiblemente maior entre os cidadáns novos (de 18 a 30 anos) onde chega ao 61,5% e nos de maior idade ­(máis de 65 anos­) nos que atinxe o 55,9%. É de interese salientar que a franxa de idade máis activa no exercicio do voto é a dos 45-64 anos e que nela se inclúen aquelas persoas que estaban na preadoslecencia, eran adolescente ou adultos novos cando se aprobou a Constitución de 1977, é dicir, sinala a aquelas xeracións máis novas que viviron en directo o tardofranquismo e a transición cara á democracia no Reino de España.

O luns 11 de marzo, na Tribuna do Club Araguaney, Fermín Bouza insistiu en presentar as altas cotas de desafección actual como unha suma da desafección estrutural (vinculada á desconfianza, ou desprezo, do sistema democrático e da falta de accesibilidade dos partidos políticos­) e dunha nova desafección que xermola como consecuencia da crise económica.

Na idea de Bouza, os altos índices de deserción electoral actuais son debidos a emerxencia dunha nova desafección que atopa o seu motor na crise económica que deteriora as condicións de vida de moitos de nós. Noutras palabras, súmase unha desafección de natureza político-crítica con outra que bota as súas raíces nas condicións materiais nas que se exerce a cidadanía. Na súa previsión, a medida que remita a crise, minguará esa desafección «materialista» para retornarmos aos niveis doutrora da desafección estrutural.

Enxergo un resultado distinto, máis preocupante. De igual modo que as xeracións que participaron, cando eran (eramos) novos, na democratización de 1974 a 1982, agora fan gala dun maior activismo electoral, non é difícil predicir que as xeracións novas que, actualmente, padecen o proceso de desdemocratización e a crise de lexitimidade da Segunda Restauración Borbónica, van afianzar nunha actitude distante e non implicada respecto da política institucional.

O retorno destas xeracións ao activismo político mínimo (como electores) ou máis comprometido (cunha acción militante) só será factible se callan doutro tipo de organizacións políticas ou se produce unha (re)politización dos movementos sociais (nos que moitos aínda se referencian). O desafecto da crise amalgamado coa creba de lexitimidade democrática de institucións e partidos situará aos abstencionistas de hoxe nas marxes da política durante moito tempo. Serán precisos novos partidos e prácticas políticas para a recuperación as persoas que se están afiliando ao Partido da Abstención desde a esquerda. E a experiencia apunta, pola contra, que resultará moito máis doada a mobilización daqueles que se suman desde a dereita ao Partido da Abstención como xa ocorre en moitos países de Europa cando abrollan movementos populistas ou as novas dereitas.

A segunda nota destacada da sondaxe é que as dúas forzas do bipartidismo apenas recibirían o 52,7% dos votos emitidos. No último Barómetro de Metroscopia (marzo, 2013), o PP e o PSOE sumaban aínda menos: o 47,4% dos votos válidos, un resultado semellante rexistrado no seu Barómetro de febreiro e que confirma a tendencia á baixa que se arrastra desde 2012.

Celeste-Tel pinta un cadro con máximos de desafección e mínimos de adhesión cidadá aos partidos de Rajoy e Rubalcaba. Unha lectura apresurada pode levarnos a unha conclusión enganosa; a saber, que a crise do bipartidismo aleita a abstención. Si, pero non só engorda coa falta de confianza no PP e PSOE. A sondaxe dinos que, neste momento, dos seus electores de 2011 ao PSOE se lle abstería o 26,8%, ao PP o 43,1% e a Izquierda Unida o 32,2% a pesar de ser a forza que ten unha porcentaxe máis alta de fidelidade electoral (63,7 fronte ao 57,9 do PSOE e o 45,3% do PP).

A fuga de antigos electores de Izquierda Unida cara á abstención apunta tres elementos claramente preocupantes: unha fráxil sintonía cos electores máis novos; as dificultades para tornar o malestar cidadá inmediato en fidelidade a un proxecto de resistencia e de transformación ao medio e longo prazo; e a volatilidade dunha expansión electoral prometedora pero que semella que ten febles raíces na sociedade civil.

Máis peixe do día

Na patela de hoxe había moito máis peixe de interese: a nova estación do Via Crucis de José Blanco, a primeira e marrada sesión do cónclave vaticano ou a noticia sobre o colapso financeiro da Sanidade catalá. Coa última descarga, a heroica vitoria do Barça ante o Milán e o anuncio de que Carlos Aymerich abandona o Grupo Parlamentario do BNG. E esta nova na que se formulan en voz alta algunhas das directrices darwinistas da Nova Orde.

Contra o silencio do disenso

O Parlamento de Galicia deixou de ser o pavillón de repouso do PP. O enfrontamento político de alta intensidade retornou ás salas de comisión, ao Pleno e, mesmo, á tribuna de convidados. Desde a apertura da IX Lexislatura, as sesións parlamentarias son escoltadas por unidades de antidisturbios que cercan o Pazo do Hórreo. As beirarrúas son ocupadas por cidadáns que fan saber as súas protestas e esixen solucións aos seus problemas. Mal que ben, a orde do día da cámara faise eco do malestar da rúa e o Diario de Sesións rexistra, a cada pouco, enfrontamentos verbais, ameazas de sancións, apupos e abandonos, cando non expulsións, de deputados da oposición.

No ollo do furacán, os parlamentarios da Alternativa Galega da Esquerda e, un pouco máis timidamente, os do BNG. A autoridade democrática da presidenta Pilar Rojo vive horas baixas e os espasmos autoritarios do seu vicepresidente, Miguel Santalices Vieira, non conseguen domesticar aos deputados críticos. O PP, acantoado na Mesa e parapetado no Regulamento, fai todo o que pode por acalar a voz da protesta. Moi ao seu pesar, non todo é silencio, pero non falta quen se alporiza pola multiplicación de episodios de política contenciosa no noso Parlamento ao tempo que os despreza como banais transgresións da cortesía parlamentaria.

A cuestión ten moita máis fondura xa que, como ten sinalado Manuel Castells, en Europa “estase operando unha transición entre unha democracia liberal esgotada nas súas formas e procesos e unha nova democracia aínda por descubrir”. A crise de confianza nas institucións e os políticos profesionais abona a antipolítica e o populismo pero tamén chama por unha radicalización democrática e unha acción política transgresora e rebelde. Aguilloados pola crise, son moitos os cidadáns que transitan da indignación cara á asunción da necesidade dunha política contenciosa como vía para mudar o estado actual das cousas activando propostas colectivas disruptivas e desobedientes e dando voz á crítica dos déficits das institucións que se someten mansamente á democracia dos mercados ou ás retóricas baldeiras de significado do bipartidismo.

Hai tempo que McAdam, Tarrow e Tilly diferenciaron, en A dinámica da contenda política (2001), a política contenciosa contida da transgresiva. A primeira acomódase ao que denominamos política institucional. A  transgresiva identifica a política que actúa desde as marxes da oficialidade e excede ­–ou forza– o marco institucional. Como sinala o politólogo Raimundo Viejo, “a política contenciosa comeza alí onde acaba a ‘política institucional institucionalizada’ e se inicia o terreo da produción de novas formas de facer política; onde as institucións non responden xa necesariamente ás regras de xogo do réxime político en vigor e onde resulta posible a experimentación de alternativas ao devandito réxime”.

A política contenciosa contida non está exenta de conflito, pero este non ameaza consensos fundamentais do réxime nacido da Constitución de 1978. Cando menos, desde 2004, o xogo bipartidista do PP e do PSOE armouse con numerosas estratexias de tensión e distensión, máis agudas e delongadas as primeiras, nunha tirapuxa de acusacións e retruques que se deu en chamar “crispación” e que no terreo da comunicación política conduciunos de cabeza ao “negativismo” para privilexiar o ataque ao contrario antes que a defensa das alternativas propias. Esta política contenciosa contida que se resolve e se esgota nos marcos convencionais das institucións de representación e na guerra de papel, tinta e bytes está tan naturalizada como ritualizada e apenas preocupan os seus efectos empobrecedores sobre a política ou como catalizador da desafección cidadá. Malia a intensidade das retesías, as diferenzas das principais forzas políticas subróganse en amplos e asentados consensos respecto do que é posible, necesario e desexable e exprésase nunha deliberada vontade de acoutar ou negar de vez a existencia doutras alternativas practicables aquí e agora.

Un dos logros máis duradeiros da Cultura da Transición foi a exaltación (case relixiosa) do consenso para convertelo nunha fórmula máxica coa que desproblematizar debates políticos substanciais ou encaixalos comodamente no inmobilismo constitucional. Esta democracia de consensos condena o disenso e o pluralismo. En A trampa do consenso (2005), Thomas Darnstädt analiza a dinámica política en Alemaña e conclúe que o seu Parlamento xa só vale para bendicir a posteriori compromisos negociados previamente polas forzas maioritarias; na súa idea, este consenso fáctico fai inviable a democracia en Alemaña. Nos nosos incertos tempos, a política contenciosa denuncia que o consenso  baleira de sentido a democracia como expresión das diferenzas.

O caso de Galicia é singular. O consenso é unha práctica desaparecida da vida política e do Parlamento. As iniciativas lexislativas que tiveron o aplauso de todos os grupos parlamentarios foron ben poucas na VIII lexislatura e serán aínda máis contadas na IX. Ao goberno cordial de Feijóo bástalle coa súa maioría absoluta e demostra unha incapacidade total para acordar coa oposición. Das 1.066 emendas que PSdeG, BNG e AGE presentaron ao Orzamento de 2013, o Partido Popular aprobou, xenerosamente, tres. Desterrado o consenso, o PP aspira acadar unha unanimidade uniformizadora e para iso precisa anular o disenso e limitar a capacidade de crítica e discrepancia da oposición. O ultradominio neoconservador pasa por non practicar ningún consenso e por desterrar todo disenso.

Ao finado de Noberto Bobbio gústaballe lembrar que “o disenso é unha necesidade democrática xa que é o que pode facer posible as promesas non cumpridas pola democracia”. A transgresión, a rebeldía e o disenso son materias necesarias para a redemocratización das nosas institucións nacionais de autogoberno, pero para que a política contenciosa que as visualiza non deveña nunha escenografía esterilizante precisa dun proxecto alternativo, de propostas de cambio e de novas estratexias cooperativas para lograr o empoderamento efectivo dos movementos da sociedade civil e a recuperación da soberanía cidadá.

A quen queira o cambio político en Galicia e lle incomode a política contenciosa debería reparar nas valiosas achegas que, segundo McAdam, Tarrow e Tilly, nos fai: “crea incerteza e incita a repensar e a buscar novas identidades; revela liñas defectuosas e posibles realiñamentos dentro do corpo político; ameaza e anima aos desafiadores a emprender novas accións; forza ás elites a reconsiderar os seus compromisos e as súas lealdades; e deixa un residuo de cambio nos repertorios de acción política, nas prácticas institucionais e nas identidades políticas en nome dos cales as xeracións futuras formularán as súas reivindicacións”.

Para impedir que o silencio do disenso empobreza a nosa democracia, precisamos de ruído no Parlamento e na rúa e será ese ruído transgresor o que nos permitirá recuperar a palabra para que unha nova maioría cidadá poida decidir soberanamente o noso futuro.

Daguerrotipos: Pilar Rojo

53 anos. Arquitecta. De 1996 a 2001 foi delegada provincial en Pontevedra da Consellería de Cultura e Comunicación Social que dirixía o todopoderoso Xesús Pérez Varela. Deputada na cámara do Hórreo na VI , VII, VIII e IX Lexislatura. Conselleira de Familia, Xuventude e Deporte (2003-2005) con Manuel Fraga. É dos poucos altos cargos do fraguismo que acadou relevancia institucional con Feijóo. Presidenta do Parlamento de Galicia desde 2009, no saúdo da súa web fai votos “para que, nos debates e demais traballos que se desenvolven nesta casa, se impoña a concordia en beneficio de Galicia”. Sempre pendente dos caprichos da bancada do goberno, nese obxectivo, até o momento, Pilar Milagros Rojo Noguera tivo escasos logros.

 

Tempos Novos # 189, febreiro 2013