Soberanismo

Anova, entre a vella e a nova cultura política

Os planos non son a obra. A advertencia é de Xosé Manuel Beiras. Anova iniciou a súa I Asemblea Nacional cun encontro deliberativo o 21 de abril. As conclusións políticas e a elección dunha nova dirección agardarán até o 8 e 9 de xuño. Nos seus acordos fundacionais, a Anova sinalou como obxectivo crear un Novo Proxecto Común para a esquerda soberanista  e a concreción dunha Nova Cultura Política baseada na radicalidade e horizontalidade democrática, o asemblearismo e a afiliación individual dos militantes.

Anova cualifícase como un partido-movemento, un novo espazo de acción política para favorecer o empoderamento dos cidadáns e como un catalizador da rebeldía cívica fronte á ofensiva neoliberal e á mercadocracia. Anova pénsase, por cabo, como unha forza comprometida co apertura dun novo proceso constituínte en Galiza e no Estado para dar resposta, desde os valores republicanos, á crise do noso autogoberno nacional e á creba da Segunda Restauración Borbónica.

Os planos de obra animaban un proxecto de renovación (e innovación) de prácticas e ideas para estimular novas formas de participación e a produción de políticas ao servizo da soberanía dos cidadáns e da nación galega. Eran os planos da ilusión constituínte, mais o calendario da obra viuse alterado polo adianto das eleccións autonómicas. A creación da AGE en alianza con EU, como socio maior, e co Espazo Ecosocialista e Equo, foi bendicida cun rotundo éxito electoral, pero impuxo tamén unha política dirixente de pequeno comité que deixou en suspenso as dinámicas asemblearias, amorteceu a participación decisoria dos militantes e certificou a pervivencia de prácticas ben próximas á vella cultura partitocrática.

A desviación respecto dos planos de obra foi presentada, con moi diferentes graos de resignación, como consecuencia do “estado de excepción electoral” e da necesidade de dotar de eficacia política a unha estrutura organizativa xermolar, aínda pouco operativa e cunha presenza territorial e social moi feble. Mais preocupa (moito) que o “estado de excepción” se converta en norma e que a Nova Cultura Política fique como un recurso residual, impracticable e retórico.

A Asemblea Constituínte de Anova deitou unha formulación organizativa imprecisa, definida máis polo que non quere ser (un partido clásico ou unha fronte ao xeito do BNG) que polo que aspira ser: un partido-movemento. A afiliación individual dos militantes non disolve o problema da existencia de partidos e colectivos operando no seu seo e Anova, por veces, ofrece a fasquía dunha fronte cos partidos externalizados e, en ocasións, se proxecta a imaxe do Encontro Irmandiño –que ocupa as principais responsabilidades executivas– como unha sorte de partido-guía difuso.

A coordinación das asembleas como espazos decisorios e afianzar unha cultura de goberno ao xeito dos zapatistas e o seu “mandar, obedecendo” é un correlato da horizontalidade democrática no que hai que encaixar a existencia dun núcleo fortemente executivo e o liderado de Xosé Manuel Beiras.

O partido-movemento pide tamén  unha xestión intelixente da súa pluralidade política e ideolóxica e a definición das súas estratexias non como a expresión acartonada e burocrática dunha abstracta vontade xeral (nacida dun debate nos órganos de dirección) senón como expresión da participación dos militantes, simpatizantes e mesmo electores. O mellor procedemento para creación dunha Nova Cultura Política compartida polas diferentes tradicións da Anova non será unha fusión en frío senón unha demorada deliberación onde se prime a inclusividade e o coidado das minorías.

David Rodríguez sinalou algunhas das marcas de identidade que deben ser propias de Anova como partido-movemento: democracia radical, liderados compartidos, toma de decisións colectivas, socialización da información, apertura total á participación social. Requirimentos esenciais para que Anova poida ser unha forza construtora de comunidade política e favorecer a creación de espazos na sociedade civil para o empoderar aos cidadáns-electores.

A Palmiro Togliatti gustáballe dicir que “o partido era a democracia organizada”. A Anova debería aspirar a ser democracia en movemento para socializar, dentro e fóra da organización e das institucións, poder e capacidade decisoria e para idear, co concurso de cidadáns e movementos sociais, novas políticas.

Na axenda estratéxica salientan ademais dúas cuestións: as alianzas  e a construción dun liderado compartido. AGE estreouse cuns magníficos resultados o 21-O e as sondaxes sinálanlle unhas excelentes perspectivas electorais, isto non quita que haxa en Anova enfrontadas visións sobre o seu valor estratéxico como confluencia da esquerda (soberanista e federalista).

A oferta realizada por X.M. Beiras para a construción dunha Fronte Ampla que sume, ademais das forzas hoxe integradas en AGE, ao BNG e Compromiso por Galicia abeira, a día de hoxe, posicións moi diferentes, desde alianzas de xeometrías variables, segundo o ámbito das convocatorias electorais, que non presupoñen o concurso de Esquerda Unida nas novas ofertas unitarias até outras que pensan que a Fronte Ampla debe ser unha proposta inclusiva sen renunciar ás forzas que hoxe son o núcleo de AGE.

Neste momento, a ofensiva diplomática do BNG para lograr unha alianza do nacionalismo independentista tensiona á Anova tanto como cuestiona a validez estratéxica de AGE. Pairando sobre as alianzas está unha concepción non menos contrastada da estratexia soberanista. Máis próxima, nuns casos, á idea do BNG do soberanismo como identificación do nacionalismo independentista e, noutros, no entendemento de que, desde o recoñecemento do dereito á autodeterminación, o soberanismo é un espazo de encontro das forzas que queren dotar a Galicia de maiores cotas de autogoberno ao que se poden sumar independentistas e federalistas.

Pola súa capacidade política e o seu capital simbólico e ético, Beiras identifica, a un tempo, un dos principais atractivos electorais de AGE e o máis relevante referente público de Anova. Este hiperliderado concilia mal coas as reiteradas manifestacións nas que di estar no epílogo da súa vida política. O propio Beiras aleitou a necesidade de construír un liderado colectivo, para crear as condicións do seu relevo, ao redor da figura de Martiño Noriega, no que se ve representada toda unha xeración de militantes de Anova e algúns dos seus principais cargos públicos como os deputados Antón Sánchez e David Fernández Calviño.

Enfriar a concreción dese liderado compartido para o relevo é a opción dunha parte influente do grupo dirixente de Anova que ve como unha ameaza para a súa posición de poder a emerxencia de Noriega como referente dunha nova cultura política que vai alén das fidelidades orgánicas do Encontro Irmandiño e coa que mesmo empatizan, extramuros, amplos sectores de AGE. Que Beiras actúe como facilitador do relevo será, sen dúbida, determinante para atenuar a fractura política e xeracional que xa se enxerga en Anova.

Daguerrotipo: Elixir en aberto ou pechado

Elixir a dirección con listas abertas ou candidaturas pechadas é o debate organizativo máis vivo de Anova. As listas pechadas, aínda garantindo unha representación proporcional a cada candidatura, son rexeitadas por parte importante da militancia que cre que contribuirán a enquistar a política de pequeno comité na Coordinadora Nacional. A ninguén se lle escapa que Beiras, encabezando unha lista pechada, crea condicións de competición electoral moi desfavorables para calquera outra alternativa. Coas listas abertas moitos queren evitar que ningún grupo de poder poida abeirarse no prestixio de Beiras para limitar o control e a capacidade decisoria que Anova lle concede, estatutariamente, aos militantes nas asembleas territoriais.

O BNG entre o continuísmo e a renovación

 

Nos congresos partidarios a autocrítica é materia reservada para o oitavo día da semana. A escenografía congresual adoita a trucar os espellos e a cegar as fiestras das organizacións políticas. As ventás tapiadas impiden ver as demandas que existen fóra do espazo de decisión doméstico e os espellos devolven unha imaxe compracente dos fracasos, distorsionada non poucas veces por unha épica enchoupada en vitimismo. Os erros só existen porque a prensa insiste neles para magnificalos. O inferno son os outros e eses outros pretenden, teimudos, a destrución dos xustos. A Asemblea do BNG non foi unha excepción a este males pero tampouco é de xustiza esixirlle ao Bloque a apertura autocrítica que ningún outro partido practica.

A XIV Asemblea non foi unha cita para airear discrepancias, tratábase de pasar páxina das consecuencias cismáticas da XIII Asemblea, acabar coa sensación de baleiro estratéxico e repoñerse colectivamente da desmoralización causada polo revés electoral do 21-O. Nela afondáronse nalgunhas directrices saídas da Asemblea Extraordinaria de 2009, na que se axustaron contas co quintanismo e a experiencia de goberno do bipartito, e radicalizouse asemade o relato político de Amio.

Habendo trazos continuístas, hai tamén sinais inequívocos de renovación. Continuísta é a despluralización ideolóxica e organizativa do BNG. A abdicación á discrepancia construtiva por parte de Abrente é a última manifestación da perda de voces claramente diferenciadas na organización. A hibernación do colectivo liderado por Carlos Aymerich priva ao BNG dunha referencia de esquerda democrática que empobrece á fronte. O envés da despluralización é o reforzamento do dominio da UPG. A súa identificación co BNG nunca foi tan acusada; o seu peso político nas bases, nos cadros intermedios e nos representantes institucionais nunca maior. Os contrapesos ao seu poder son liviáns e as referencias ideolóxicas moito máis monocordes.

A UPG fixo valer a súa condición de partido guía na fixación do campo de acción posible e nos criterios de elección do portavoz nacional. A súa Conferencia Política, en xaneiro, sinalou con dous meses de antelación as liñas vermellas dos aliñamentos políticos fundamentais. Na remuda do voceiro acoutou o perfil dun candidato sen vencello orgánico coa UPG, pero que, como no caso da escolla de Guillerme Vázquez en 2009, carecese de ascendencia política sobre o aparato e o grupo parlamentario.

Non hai xa marxe para inocencia política nin para o maniqueísmo, o papel dirixente da UPG non é unha superprodución de maquiavelismo, é un resultado democrático debido a súa potencia militante e influencia política no Bloque. A súa capacidade para artellar coalicións internas, solidamente maioritarias, permítelle determinar o que o BNG vai dicir e facer ou, se as circunstancias o aconsellan, deixar maior liberdade discursiva e operativa.

No relatorio político da Asemblea a UPG exerceu menor control que en Amio e a achega dos independentes, con Vence ou Goretti Sanmartín á cabeza, na definición da estratexia foi substancial pero sen pretensión ningunha de emendar ou sobardar o posicionamento marco da Conferencia Política da UPG. Con todo, o destacado papel dos “independentes” na redacción e defensa das teses políticas foi un elemento clave para afianzar unha renovación moi destacada da Comisión Executiva e confirmar a Xavier Vence como o seu portavoz.

Xavier Vence é un potente reforzo na dirección do BNG nun momento delicado por mor do seu devalo electoral. Achega unha solvente formación como economista e unha gran solidez ideolóxica que o capacitan non só para interpretar o novo relato político do Bloque senón tamén para facelo máis propositivo. A Vence concédeselle amplo crédito para dotar de maior eficacia electoral á política do nacionalismo frontista e confíase nas súas habilidades relacionais para callar unha alianza con outras forzas soberanistas. Non se dubida da súa valía para ser voceiro, pero a ninguén se lle escapa o complicado que será dar proxección pública ao seu liderado estando ausente do cara a cara con Feijóo no Parlamento de Galicia.

A unanimidade incontestada coa se que aprobou as teses políticas garante a estabilidade e deixa pouca marxe para a discrepancia nunha Comisión Executiva moi renovada nas responsabilidades (cunha remuda do 80% dos seus membros) e xeracionalmente (ninguén supera a idade do voceiro nacional, 52 anos). O calendario axuda. Hai tempo abondo de rodaxe antes das eleccións europeas de 2014.

Oficialmente insístese en negar novidade á definición soberanista do BNG, o que non quita que a proclama independentista para facer efectivo o dereito a decidir e dotar a Galicia dun Estado propio introduza un cambio estratéxico de alcance. Historicamente, o independentismo non foi un sinal de identificador do BNG, referenciado discursivamente á defensa da soberanía nacional e ao dereito de autodeterminación sen precisar, maiormente, cal era o  horizonte último de soberanía que se perseguía nin como se concretaría o encaixe institucional de Galicia no Estado español ou en Europa.

A reorientación soberanista e a elección do dereito a decidir como elemento condutor da estratexia do BNG formula dúas grandes dúbidas. Primeira: en que medida é factible unha estratexia soberanista á luz da escasa adhesión que teñen as propostas independentistas (e mesmo as federalistas) e o moi consolidadas que están en Galicia as opinións favorables ao proceso de recentralización que anima o PP. Segunda: se será o seu electorado tradicional quen de metabolizar a viraxe independentista tendo en conta que a autolocalización ideolóxica do seu votante medio é sensiblemente máis moderada en termos identitarios que a eles atribúen ao BNG.

En Amio, o BNG estragou a súa condición de casa común do nacionalismo. Para recuperar centralidade avógase agora pola construción dun polo soberanista que asuma a confrontación política co centralismo e faise convite a todas as forzas nacionalistas sen exclusións. O dereito a decidir sinala o novo horizonte unitario. Nos-UP e Causa Galiza empatizan coa iniciativa. Compromiso por Galicia vén de facer un chamamento para materializar unha alianza con BNG e Anova para concorrer xuntos ás eleccións europeas. Estas ofertas teñen escaso engado en Anova que non quere circunscribir as alianzas ao campo delimitado polo nacionalismo e reitera a necesidade dunha Fronte Ampla que sume as forzas xa coaligadas en AGE, ao BNG e a Compromiso por Galicia.

O BNG pasa páxina cunha solución de continuidade e renovación coa que aspira a recuperar audiencia, mais crear un clima de confianza favorable á unidade non lle será doado. Por veces a política de alianzas parece deseñada como unha continuación da guerra de Amio por outros medios. Parece que é demasiado tarde para retomar o deseño do Novo Proxecto Común que fracasou en Amio. E é demasiado pronto para atopar un común denominador unitario que proscriba de vez toda tentación hexemonista.

Daguerrotipos: Xavier Vence

Cuarto portavoz do BNG desde a súa fundación. Dirixente destacado no BN-PG e secretario xeral de ERGA (1980-81) pasou á  reserva tras a liquidación da AN-PG (1982). No segundo plano na vida orgánica do BNG, a partir da Asemblea Extraordinaria de 2009 Xavier Vence gañou peso político. Brillante economista, tornouse nun referente imprescindible na crítica das políticas neoliberais. Incorporouse ao Consello Nacional na Asemblea de Amio (2012) como independente na candidatura de APU que promoveron a UPG e o MGS. Sinalado como un dos principais redactores da estratexia política da XIV Asemblea, gañouse a confianza maioritaria dos frontistas para comandar a súa posta en práctica.

 

Tempos Novos # 190, marzo de 2013

 

O dereito a decidir

O dereito a decidir está no primeiro plano da axenda política en Cataluña e, entre nós, preside a convocatoria da XIV Asemblea do BNG. O 77% dos deputados do Parlament aprobaron o mércores unha moción para que Cataluña poida exercer o seu dereito a decidir, unha iniciativa apoiada por CiU, ERC, ICV e o PSC que sumou 104 votos ­coa oposición do PP, Ciutadans e a abstención dos tres parlamentarios independentistas da CUP. A cámara xa refrendara, a finais de xaneiro, unha declaración soberanista favorable a iniciar un proceso de autodeterminación e que contou, daquela, co voto de 85 deputados de CiU, ERC, ICV e un dos tres representantes da CUP e co rexeitamento do PSC, PP e Ciutadans.

Hai uns meses, José María Ruiz Soroa ocupou unha tribuna de El País para criticar que «o dereito a decidir como idea borrosa coa que os nacionalistas gustan de esconder as arestas máis ferintes da súa proposta». Daquela sinalou: «Secesión e independencia son palabras ‘malas’, asustan ao elector medio; soberanía ou dereito a decidir son palabras ‘boas’. E o debate político está dominado por unha regra de ouro: facer provisión das palabras boas para a posición propia. Cando se celebrou o referendo quebequés en 1998 [ foi en 1995] os estudos sociolóxicos mostraban que o apoio á proposta separatista baixaba 20 puntos se se utilizaba o termo ‘independencia’ en lugar de ‘soberanía’. Probablemente sucedería o mesmo se no canto de ‘decidir’ falásemos de ‘separarse’».

Para Ruiz Soroa o dereito a decidir é a pel de cordeiro baixo a que se agacha o lobo arredista. O seu empeño en reducido a unha simple camuflaxe de combate non lle resta validez á súa apreciación sobre o carácter borroso do dereito a decidir (DD), nin quita razón ao feito de ofreza un relato moito máis amigable que o tradicional dereito á autodeterminación.

A seguir algunhas das cuestións nas que debería reparar o debate sobre o Dereito a Decidir.

1 | A redución do Dereito a Decidir (DD) ao Dereito de Autodeterminación (DA)

Ninguén discute a identificación entre DD e DA. No contexto específico de Cataluña e o seu proceso de «Transición nacional», o dereito de decisión é o dereito á autodeterminarse como nación e poder elixir libremente a forma de relación e/ou inclusión de Cataluña noutros espazos políticos supranacionais, sexa o Estado español ou a Unión Europea.

Atendendo á crise da Segunda Restauración Borbónica e á desdemocratización que se está a avivecer ao abeiro das política contra-reformistas do Partido Popular e a troika, o DD pode (e debe) reposicionarse como un elemento central das estratexias de radicalización democrática.

A expropiación da soberanía dos cidadáns por parte dos Gobernos, dos sottogobernos, as grandes corporación económicas e dos señores dos mercados fai do DD un dereito e unha esixencia máis global como deixou ben en claro a reforma express da Constitución para fixar o teito de gasto e déficit pactada por PP e PSOE ou como exemplifica a petición dun referendo para avalar ou rexeitar as políticas de recortes e austeridade social.

Poñamos o problema no tellado dos veciños: as dificultades para facer efectiva unha democracia máis participativa e frear a expropiación da soberanía cidadá non desaparecerán nunha Cataluña independente. A DD é o DA e mais a construción dunha democracia na que sexa efectivo o poder dos cidadáns, dúas causas da radicalidade democráticas que se complementan e reforzan mutuamente.

2 | No DD non todo o que reloce é soberanismo.

O apoio ao DD (como DA) non supón (automaticamente) un compromiso a saída máis soberanista ou independentista. Sabemos que en sociedades democráticas máis maduras hai moitos «unionistas» que son partidarios do DD; para non darlle máis voltas o caso de Quebéc é dabondo ilustrativo.

As cousas non son simples nin en Quebéc, nin en Galicia. Tampouco en Cataluña. Unha das últimas sondaxes do Centro d’Estudis d’Opinió bota algunha luz (ou sombras) sobre esta cuestión: o 19% de votantes das CUP, organización independentista, descartan votar ‘sí’ nun hipotético referendo de autodeterminación e entre os electores de CiU suman o 16%.

En ERC, que ten electorado máis homoxeneamente independentista, rexístrase un 10% que prefiren unha solución federal (e non a independencia). Máis aínda, o agregado de votantes autonomistas e federalistas nas CUP supón un 28% e en CiU chega ao 30%.

3 | A liña de tensión soberanismo vs. unionismo, dificultades de demarcación

A maiores da pluralidade de gradación soberanista que se dá nos espazos electorais das forzas partidarias do DD-DA, hai outras razóns que obrigan a matizar: non todo o que non é soberanismo é unionismo. A evolución das preferencias sobre os modelos de organización do Estado desde 1984 a 2012 ofrece datos para repensar as fronteiras entre unionistas, autonomistas, federalistas e independentistas.

As sondaxes detectan, desde 2003, un crecemento sostido do unionismo forte na opinión pública do Estado español. Os partidarios dun Estado sen autonomías en 2003 era de tan só o 10%; en 2010 chegou ao 26% e en 2012 acadou o 30%. O unionismo forte ou centralista ten no presente niveis de adhesión cidadá semellantes aos que tiña cando botaba andar o Estado das autonomías (en 1984, por exemplo, representaba o 29%).

A opción do autonomismo inmobilista (conxelar o actual marco competencial) era a opción maioritaria (51%) en 2003 ­–coincidindo co mínimo do unitarismo centralista (10%)–. Desde ese ano o autonomismo inmobilista recúa até o 30% en beneficio dos partidarios do Estado unitarista. O autonomismo progresivo (dotar as actuais CC.AA. de maiores competencias) e o federalismo recúan suavemente desde 2010, pero a súa caída favorece as posicións pro-independentistas tan só en 2012.

4 | Galicia, soberanismo de mínimos, unionismo centralista en máximos

Podemos ollarnos canto queiramos no espello catalán ou vasco, pero o estado de opinión cidadá de Galicia seméllase máis ao de Madrid ou Valencia como queda en claro nos datos procesados por Metroscopia para o informe Pulso de España 2011-2012.

Sumamos a porcentaxe de apoio ao unionismo centralista máis alto (38%) por diante de Valencia (26%) e Madrid (30%). Tras da Comunidade de Madrid, somos quen expresa un maior apego ao autonomismo inmobilista (37%)e unha das adhesións máis baixas ao independentismo (5%) e ao autonomismo progresivo máis baixa (5%). A opción federalista sitúase nun 11%.

A nosa tradición do nacionalismo e o galeguismo político é unha pobre fábrica de independentismo e federalismo. Se baixo a etiqueta soberanista agregamos (xenerosamente) o independentismo, o federalismo e o autonomismo progresivo, en Galicia sumamos o 21% das preferencias; temos peores valores que en Valencia e Madrid onde representa o 24%, estamos lonxe de Andalucía (30%) e moi lonxe de Navarra (50%), Cataluña (62%) e Euskadi (64%).

Coda

A conclusión máis feliz de todo o anterior non é que en Cataluña o DD é unha vía practicable e en Galicia unicamente un slogan, senón que precisamos unha estratexia que permita crear condicións para o exercicio do noso dereito a decidir antes que tarde. A falta de criterio de autoridade mellor, ten razón o capitán Jack Sparrow: «O problema non é o problema. O problema é a nosa actitude fronte ao problema.»

Hai algúns cambios de actitude que poderían mellorar os termos do problema e a súa solución:
1 | Esforzarse en construír un relato do DD que non se esgote na cuestión indentitaria e que se enriqueza como un elemento clave de radicalidade democrática para a recuperación, tamén, da soberanía dos cidadáns para enfrontar o autoritarismo e desmocratización que abeiran as políticas neoliberais.
2 | Non caer na tentación de instalarse na liña de tensión soberanismo vs. unionismo como unha reedición mecánica da clásica contradición nacionalismo vs. españolismo.
3 | Non obcecarse en facer do dereito a decidir un recurso tacticista co que tirar vantaxes no curto prazo na competencia interpartidaria e asumilo como un programa de longo alcance.
4 | Formular o soberanismo non só como a política practicable do independentismo senón tamén en diálogo coas outras formulacións que, como o autonomismo progresivo e o federalismo, aspiran a dotar a Galicia con maiores cotas de autogoberno.
5 | Non confundir o unionismo centralista cos autonomistas pola simple razón de que, na vida e na política, non son o mesmo os inmobilistas que os reaccionarios.