Politica

O BNG entre o continuísmo e a renovación

 

Nos congresos partidarios a autocrítica é materia reservada para o oitavo día da semana. A escenografía congresual adoita a trucar os espellos e a cegar as fiestras das organizacións políticas. As ventás tapiadas impiden ver as demandas que existen fóra do espazo de decisión doméstico e os espellos devolven unha imaxe compracente dos fracasos, distorsionada non poucas veces por unha épica enchoupada en vitimismo. Os erros só existen porque a prensa insiste neles para magnificalos. O inferno son os outros e eses outros pretenden, teimudos, a destrución dos xustos. A Asemblea do BNG non foi unha excepción a este males pero tampouco é de xustiza esixirlle ao Bloque a apertura autocrítica que ningún outro partido practica.

A XIV Asemblea non foi unha cita para airear discrepancias, tratábase de pasar páxina das consecuencias cismáticas da XIII Asemblea, acabar coa sensación de baleiro estratéxico e repoñerse colectivamente da desmoralización causada polo revés electoral do 21-O. Nela afondáronse nalgunhas directrices saídas da Asemblea Extraordinaria de 2009, na que se axustaron contas co quintanismo e a experiencia de goberno do bipartito, e radicalizouse asemade o relato político de Amio.

Habendo trazos continuístas, hai tamén sinais inequívocos de renovación. Continuísta é a despluralización ideolóxica e organizativa do BNG. A abdicación á discrepancia construtiva por parte de Abrente é a última manifestación da perda de voces claramente diferenciadas na organización. A hibernación do colectivo liderado por Carlos Aymerich priva ao BNG dunha referencia de esquerda democrática que empobrece á fronte. O envés da despluralización é o reforzamento do dominio da UPG. A súa identificación co BNG nunca foi tan acusada; o seu peso político nas bases, nos cadros intermedios e nos representantes institucionais nunca maior. Os contrapesos ao seu poder son liviáns e as referencias ideolóxicas moito máis monocordes.

A UPG fixo valer a súa condición de partido guía na fixación do campo de acción posible e nos criterios de elección do portavoz nacional. A súa Conferencia Política, en xaneiro, sinalou con dous meses de antelación as liñas vermellas dos aliñamentos políticos fundamentais. Na remuda do voceiro acoutou o perfil dun candidato sen vencello orgánico coa UPG, pero que, como no caso da escolla de Guillerme Vázquez en 2009, carecese de ascendencia política sobre o aparato e o grupo parlamentario.

Non hai xa marxe para inocencia política nin para o maniqueísmo, o papel dirixente da UPG non é unha superprodución de maquiavelismo, é un resultado democrático debido a súa potencia militante e influencia política no Bloque. A súa capacidade para artellar coalicións internas, solidamente maioritarias, permítelle determinar o que o BNG vai dicir e facer ou, se as circunstancias o aconsellan, deixar maior liberdade discursiva e operativa.

No relatorio político da Asemblea a UPG exerceu menor control que en Amio e a achega dos independentes, con Vence ou Goretti Sanmartín á cabeza, na definición da estratexia foi substancial pero sen pretensión ningunha de emendar ou sobardar o posicionamento marco da Conferencia Política da UPG. Con todo, o destacado papel dos “independentes” na redacción e defensa das teses políticas foi un elemento clave para afianzar unha renovación moi destacada da Comisión Executiva e confirmar a Xavier Vence como o seu portavoz.

Xavier Vence é un potente reforzo na dirección do BNG nun momento delicado por mor do seu devalo electoral. Achega unha solvente formación como economista e unha gran solidez ideolóxica que o capacitan non só para interpretar o novo relato político do Bloque senón tamén para facelo máis propositivo. A Vence concédeselle amplo crédito para dotar de maior eficacia electoral á política do nacionalismo frontista e confíase nas súas habilidades relacionais para callar unha alianza con outras forzas soberanistas. Non se dubida da súa valía para ser voceiro, pero a ninguén se lle escapa o complicado que será dar proxección pública ao seu liderado estando ausente do cara a cara con Feijóo no Parlamento de Galicia.

A unanimidade incontestada coa se que aprobou as teses políticas garante a estabilidade e deixa pouca marxe para a discrepancia nunha Comisión Executiva moi renovada nas responsabilidades (cunha remuda do 80% dos seus membros) e xeracionalmente (ninguén supera a idade do voceiro nacional, 52 anos). O calendario axuda. Hai tempo abondo de rodaxe antes das eleccións europeas de 2014.

Oficialmente insístese en negar novidade á definición soberanista do BNG, o que non quita que a proclama independentista para facer efectivo o dereito a decidir e dotar a Galicia dun Estado propio introduza un cambio estratéxico de alcance. Historicamente, o independentismo non foi un sinal de identificador do BNG, referenciado discursivamente á defensa da soberanía nacional e ao dereito de autodeterminación sen precisar, maiormente, cal era o  horizonte último de soberanía que se perseguía nin como se concretaría o encaixe institucional de Galicia no Estado español ou en Europa.

A reorientación soberanista e a elección do dereito a decidir como elemento condutor da estratexia do BNG formula dúas grandes dúbidas. Primeira: en que medida é factible unha estratexia soberanista á luz da escasa adhesión que teñen as propostas independentistas (e mesmo as federalistas) e o moi consolidadas que están en Galicia as opinións favorables ao proceso de recentralización que anima o PP. Segunda: se será o seu electorado tradicional quen de metabolizar a viraxe independentista tendo en conta que a autolocalización ideolóxica do seu votante medio é sensiblemente máis moderada en termos identitarios que a eles atribúen ao BNG.

En Amio, o BNG estragou a súa condición de casa común do nacionalismo. Para recuperar centralidade avógase agora pola construción dun polo soberanista que asuma a confrontación política co centralismo e faise convite a todas as forzas nacionalistas sen exclusións. O dereito a decidir sinala o novo horizonte unitario. Nos-UP e Causa Galiza empatizan coa iniciativa. Compromiso por Galicia vén de facer un chamamento para materializar unha alianza con BNG e Anova para concorrer xuntos ás eleccións europeas. Estas ofertas teñen escaso engado en Anova que non quere circunscribir as alianzas ao campo delimitado polo nacionalismo e reitera a necesidade dunha Fronte Ampla que sume as forzas xa coaligadas en AGE, ao BNG e a Compromiso por Galicia.

O BNG pasa páxina cunha solución de continuidade e renovación coa que aspira a recuperar audiencia, mais crear un clima de confianza favorable á unidade non lle será doado. Por veces a política de alianzas parece deseñada como unha continuación da guerra de Amio por outros medios. Parece que é demasiado tarde para retomar o deseño do Novo Proxecto Común que fracasou en Amio. E é demasiado pronto para atopar un común denominador unitario que proscriba de vez toda tentación hexemonista.

Daguerrotipos: Xavier Vence

Cuarto portavoz do BNG desde a súa fundación. Dirixente destacado no BN-PG e secretario xeral de ERGA (1980-81) pasou á  reserva tras a liquidación da AN-PG (1982). No segundo plano na vida orgánica do BNG, a partir da Asemblea Extraordinaria de 2009 Xavier Vence gañou peso político. Brillante economista, tornouse nun referente imprescindible na crítica das políticas neoliberais. Incorporouse ao Consello Nacional na Asemblea de Amio (2012) como independente na candidatura de APU que promoveron a UPG e o MGS. Sinalado como un dos principais redactores da estratexia política da XIV Asemblea, gañouse a confianza maioritaria dos frontistas para comandar a súa posta en práctica.

 

Tempos Novos # 190, marzo de 2013

 

Os escraches e o Partido da Orde

 

Hai séculos que roubaron unhas palabras a Goethe para bordalas nas súas bandeiras: «Prefiro cometer unha inxustiza antes que soportar a desorde.» San Anastasio fixou o seu credo: «A desorde é sinal de ausencia de autoridade.» O Partido da Orde decretou a mobilización xeral. Acoden en auxilio do PP que está a piques de perder as rúas e as prazas. Acantonados no Pazo convertido en búnquer, os estrategos de Génova 13 confían en que o Partido da Orde e os medios amigos lles permitan quitarse de enriba aos cidadáns indignados coma se fósemos piollos.

A xeneralización dos escraches acendeu as luces de alarma. A protesta sae dos guetos, ocupa as beirarrúas da sociedade decente e perturba a seguridade doméstica da nomenklatura conservadora. O espanto fai garda na porta das súas casas. É un exercicio de coacción intolerable. Unha vileza. Unha variante pérfida da kale borroka. Unha chantaxe antidemocrática inaceptable. Un convite á violencia. Rosa Díez e Cristina Cifuentes repártense os papeis de gobernadora civil e militar para restablecer a paz social dos benpensantes e dos benestantes.

O escarche é unha acción de denuncia no límite. O escrache e os piquetes son os irmáns rabudos da folga e da manifestación. Guillem Martínez cualíficao como «un dereito onde non o hai» e unha forma de «coacción democrática». É un sinalamento político invasivo. Un medio de alta tensión. Esixe sentido da medida e contención. Sitúa aos activistas da PAH ao bordo do abismo. Fainos extremadamente vulnerables á provocación. Se deriva nun único caso de violencia devastará a lexitimidade da causa.

O escrache é unha arte contenciosa de xestión delicada. Determina que a protesta entrou nunha fase de conflito con pouca marxe para a negociación. Andrea Fumagalli formulou unha crúa ecuación coa que nos enfronta a actual crise: «O prezo que as futuras xeracións terán que pagar é inversamente proporcional á súa capacidade de mobilización e conflito.» Mobilizacións a emprender en situación de clara desvantaxe cultural.

Saul Alinsky recórdanolo no seu Tratado para radicais: «Conflito é outra fea palabra aos ollos da opinión pública. Isto é consecuencia de dúas influencias que operan na nosa cultura: unha é a organización relixiosa, que adoptou a retórica de «poñer a outra fazula» [...] A segunda influencia é probablemente a máis subversiva e insidiosa [...] as relacións públicas estilo Madison Avenue, a hixiénica moral da clase media, que fixo do conflito ou da controversia algo negativo e indesexable. Todo isto forma parte da cultura publicitaria que salienta que ningún cheiro debe saír das nosas bocas nin das nosas axilas.»

O medo ao conflito que se apodera de moitos progresistas patricios amplía o campo de manobra do Partido da Orde. O seu medo é maior que o peso da evidencia: dos 198 métodos de acción non-violenta, que alguén tivo a santa paciencia de catalogar, a inmensa maioría serían proscritos polo Partido da Orde. Desenganémonos, aos poderosos unicamente lle resultan aceptables a mansedume, o asentimento ou a resignación dos cidadáns do común, calquera outra actitude é un desafío ao estado de excepción.

Atención á retórica do medo e da inseguridade! Cando o Partido da Orde conclúa a súa campaña difamatoria contra o escrache, os xexúns de Mathama Ghandi van parecer unha incitación á violencia ou un acto de coacción intolerable na sociedade de farturas que a saída neoliberal da crise nos promete.

Charla sobre a corrupción e a rexeneración

O pasado 22 de marzo fun convidado polo Espazo Ecosocialista de Compostela a dar unha charla sobre a corrupción política e a rexeneración democrática. Daniel R.C. gravouno en vídeo.

Botei man dalgunhas referencias da cultura visual para caracterizar Compostela como escenario político emparentado coa Ghotam de Batman, Sin City e, moi especialmente, co Baltimore de The Wire. Caractericei SCQ como capital das elites de Galicia e principal parqué do mercado de favores que empata empresas, gobernos e sottogovernos. Estes parrafeos van até o minuto 15.

Despois, apoiándome nunha cita de Gramsci («Entre o consenso e a forza está a corrupción-fraude que é característica de certas situacións de exercicio difícil da función hexemónica»), analizo a conexión entre clientelismo, corrupción e o modelo de hexemonía dominante da dereita (pero non só da dereita senón tamén da esquerda do réxime bipartidista). Debullo as prácticas do clientelismo parroquial e do clientelismo de empresa e reparo na clasificación cromática da corrupción –branca, gris e negra– que nos fixo Arnold Heidenheimer. Tamén valoro (con bastante pesimismo) os contrapesos e as devasas cidadás dispoñibles para coutar a extensión das prácticas corruptas e a deterioro das institución democráticas. Este bloque dura até o minuto 43.

A última parte da charla dediqueina a facer unha reflexión a partir de O artesán, o libro no que Richard Sennett debulla as características básicas das actividades artesás. O labor artesán ten unhas características que reivindico como centrais para a construción dunha nova política e unha nova esquerda. Algúns dos trazos desa esquerda artesá son o vencello de praxe e unha teoría ligada a narracións de longo alcance; a creación de novas formas (de socialización e empoderamento); a achega de valores substanciais ás novas formas da política; o entendemento da política como unha resolución de problemas que nos enfronta a novos problemas ou, dito ao xeito de Agnes Heller, unha acción destinada a satisfacer necesidades compatibles co actual sistema que nos conduza a enfrontar a resolución de necesidades radicais incompatibles con ese mesmo sistema. Tamén fago unha reivindicación da política da esquerda como un código aberto, comprensible e accesible a todos, con actores implicados no que se fai e se predica e alicerceadio na obrigada dimensión cooperativa que debe ter a construción da esquerda nova.

O dereito a decidir

O dereito a decidir está no primeiro plano da axenda política en Cataluña e, entre nós, preside a convocatoria da XIV Asemblea do BNG. O 77% dos deputados do Parlament aprobaron o mércores unha moción para que Cataluña poida exercer o seu dereito a decidir, unha iniciativa apoiada por CiU, ERC, ICV e o PSC que sumou 104 votos ­coa oposición do PP, Ciutadans e a abstención dos tres parlamentarios independentistas da CUP. A cámara xa refrendara, a finais de xaneiro, unha declaración soberanista favorable a iniciar un proceso de autodeterminación e que contou, daquela, co voto de 85 deputados de CiU, ERC, ICV e un dos tres representantes da CUP e co rexeitamento do PSC, PP e Ciutadans.

Hai uns meses, José María Ruiz Soroa ocupou unha tribuna de El País para criticar que «o dereito a decidir como idea borrosa coa que os nacionalistas gustan de esconder as arestas máis ferintes da súa proposta». Daquela sinalou: «Secesión e independencia son palabras ‘malas’, asustan ao elector medio; soberanía ou dereito a decidir son palabras ‘boas’. E o debate político está dominado por unha regra de ouro: facer provisión das palabras boas para a posición propia. Cando se celebrou o referendo quebequés en 1998 [ foi en 1995] os estudos sociolóxicos mostraban que o apoio á proposta separatista baixaba 20 puntos se se utilizaba o termo ‘independencia’ en lugar de ‘soberanía’. Probablemente sucedería o mesmo se no canto de ‘decidir’ falásemos de ‘separarse’».

Para Ruiz Soroa o dereito a decidir é a pel de cordeiro baixo a que se agacha o lobo arredista. O seu empeño en reducido a unha simple camuflaxe de combate non lle resta validez á súa apreciación sobre o carácter borroso do dereito a decidir (DD), nin quita razón ao feito de ofreza un relato moito máis amigable que o tradicional dereito á autodeterminación.

A seguir algunhas das cuestións nas que debería reparar o debate sobre o Dereito a Decidir.

1 | A redución do Dereito a Decidir (DD) ao Dereito de Autodeterminación (DA)

Ninguén discute a identificación entre DD e DA. No contexto específico de Cataluña e o seu proceso de «Transición nacional», o dereito de decisión é o dereito á autodeterminarse como nación e poder elixir libremente a forma de relación e/ou inclusión de Cataluña noutros espazos políticos supranacionais, sexa o Estado español ou a Unión Europea.

Atendendo á crise da Segunda Restauración Borbónica e á desdemocratización que se está a avivecer ao abeiro das política contra-reformistas do Partido Popular e a troika, o DD pode (e debe) reposicionarse como un elemento central das estratexias de radicalización democrática.

A expropiación da soberanía dos cidadáns por parte dos Gobernos, dos sottogobernos, as grandes corporación económicas e dos señores dos mercados fai do DD un dereito e unha esixencia máis global como deixou ben en claro a reforma express da Constitución para fixar o teito de gasto e déficit pactada por PP e PSOE ou como exemplifica a petición dun referendo para avalar ou rexeitar as políticas de recortes e austeridade social.

Poñamos o problema no tellado dos veciños: as dificultades para facer efectiva unha democracia máis participativa e frear a expropiación da soberanía cidadá non desaparecerán nunha Cataluña independente. A DD é o DA e mais a construción dunha democracia na que sexa efectivo o poder dos cidadáns, dúas causas da radicalidade democráticas que se complementan e reforzan mutuamente.

2 | No DD non todo o que reloce é soberanismo.

O apoio ao DD (como DA) non supón (automaticamente) un compromiso a saída máis soberanista ou independentista. Sabemos que en sociedades democráticas máis maduras hai moitos «unionistas» que son partidarios do DD; para non darlle máis voltas o caso de Quebéc é dabondo ilustrativo.

As cousas non son simples nin en Quebéc, nin en Galicia. Tampouco en Cataluña. Unha das últimas sondaxes do Centro d’Estudis d’Opinió bota algunha luz (ou sombras) sobre esta cuestión: o 19% de votantes das CUP, organización independentista, descartan votar ‘sí’ nun hipotético referendo de autodeterminación e entre os electores de CiU suman o 16%.

En ERC, que ten electorado máis homoxeneamente independentista, rexístrase un 10% que prefiren unha solución federal (e non a independencia). Máis aínda, o agregado de votantes autonomistas e federalistas nas CUP supón un 28% e en CiU chega ao 30%.

3 | A liña de tensión soberanismo vs. unionismo, dificultades de demarcación

A maiores da pluralidade de gradación soberanista que se dá nos espazos electorais das forzas partidarias do DD-DA, hai outras razóns que obrigan a matizar: non todo o que non é soberanismo é unionismo. A evolución das preferencias sobre os modelos de organización do Estado desde 1984 a 2012 ofrece datos para repensar as fronteiras entre unionistas, autonomistas, federalistas e independentistas.

As sondaxes detectan, desde 2003, un crecemento sostido do unionismo forte na opinión pública do Estado español. Os partidarios dun Estado sen autonomías en 2003 era de tan só o 10%; en 2010 chegou ao 26% e en 2012 acadou o 30%. O unionismo forte ou centralista ten no presente niveis de adhesión cidadá semellantes aos que tiña cando botaba andar o Estado das autonomías (en 1984, por exemplo, representaba o 29%).

A opción do autonomismo inmobilista (conxelar o actual marco competencial) era a opción maioritaria (51%) en 2003 ­–coincidindo co mínimo do unitarismo centralista (10%)–. Desde ese ano o autonomismo inmobilista recúa até o 30% en beneficio dos partidarios do Estado unitarista. O autonomismo progresivo (dotar as actuais CC.AA. de maiores competencias) e o federalismo recúan suavemente desde 2010, pero a súa caída favorece as posicións pro-independentistas tan só en 2012.

4 | Galicia, soberanismo de mínimos, unionismo centralista en máximos

Podemos ollarnos canto queiramos no espello catalán ou vasco, pero o estado de opinión cidadá de Galicia seméllase máis ao de Madrid ou Valencia como queda en claro nos datos procesados por Metroscopia para o informe Pulso de España 2011-2012.

Sumamos a porcentaxe de apoio ao unionismo centralista máis alto (38%) por diante de Valencia (26%) e Madrid (30%). Tras da Comunidade de Madrid, somos quen expresa un maior apego ao autonomismo inmobilista (37%)e unha das adhesións máis baixas ao independentismo (5%) e ao autonomismo progresivo máis baixa (5%). A opción federalista sitúase nun 11%.

A nosa tradición do nacionalismo e o galeguismo político é unha pobre fábrica de independentismo e federalismo. Se baixo a etiqueta soberanista agregamos (xenerosamente) o independentismo, o federalismo e o autonomismo progresivo, en Galicia sumamos o 21% das preferencias; temos peores valores que en Valencia e Madrid onde representa o 24%, estamos lonxe de Andalucía (30%) e moi lonxe de Navarra (50%), Cataluña (62%) e Euskadi (64%).

Coda

A conclusión máis feliz de todo o anterior non é que en Cataluña o DD é unha vía practicable e en Galicia unicamente un slogan, senón que precisamos unha estratexia que permita crear condicións para o exercicio do noso dereito a decidir antes que tarde. A falta de criterio de autoridade mellor, ten razón o capitán Jack Sparrow: «O problema non é o problema. O problema é a nosa actitude fronte ao problema.»

Hai algúns cambios de actitude que poderían mellorar os termos do problema e a súa solución:
1 | Esforzarse en construír un relato do DD que non se esgote na cuestión indentitaria e que se enriqueza como un elemento clave de radicalidade democrática para a recuperación, tamén, da soberanía dos cidadáns para enfrontar o autoritarismo e desmocratización que abeiran as políticas neoliberais.
2 | Non caer na tentación de instalarse na liña de tensión soberanismo vs. unionismo como unha reedición mecánica da clásica contradición nacionalismo vs. españolismo.
3 | Non obcecarse en facer do dereito a decidir un recurso tacticista co que tirar vantaxes no curto prazo na competencia interpartidaria e asumilo como un programa de longo alcance.
4 | Formular o soberanismo non só como a política practicable do independentismo senón tamén en diálogo coas outras formulacións que, como o autonomismo progresivo e o federalismo, aspiran a dotar a Galicia con maiores cotas de autogoberno.
5 | Non confundir o unionismo centralista cos autonomistas pola simple razón de que, na vida e na política, non son o mesmo os inmobilistas que os reaccionarios.

[Peixe do día:] Desafección

O Reino dos 5 millóns de parados suma 20 millóns de abstencionistas. O Barometro electoral e social  de Celeste-Tel sinala que, de celebrarse hoxe as eleccións, apenas acudiría ás urnas o 45% do censo. A participación o 20-N atinxiu o 69% e, daquela, quedaron na casa sen votar algo máis de 11 millóns de cidadáns.

A cata demoscópica de Celeste-Tel ofrece tamén un desagregado xeracional da abstención. A deserción electoral é sensiblemente maior entre os cidadáns novos (de 18 a 30 anos) onde chega ao 61,5% e nos de maior idade ­(máis de 65 anos­) nos que atinxe o 55,9%. É de interese salientar que a franxa de idade máis activa no exercicio do voto é a dos 45-64 anos e que nela se inclúen aquelas persoas que estaban na preadoslecencia, eran adolescente ou adultos novos cando se aprobou a Constitución de 1977, é dicir, sinala a aquelas xeracións máis novas que viviron en directo o tardofranquismo e a transición cara á democracia no Reino de España.

O luns 11 de marzo, na Tribuna do Club Araguaney, Fermín Bouza insistiu en presentar as altas cotas de desafección actual como unha suma da desafección estrutural (vinculada á desconfianza, ou desprezo, do sistema democrático e da falta de accesibilidade dos partidos políticos­) e dunha nova desafección que xermola como consecuencia da crise económica.

Na idea de Bouza, os altos índices de deserción electoral actuais son debidos a emerxencia dunha nova desafección que atopa o seu motor na crise económica que deteriora as condicións de vida de moitos de nós. Noutras palabras, súmase unha desafección de natureza político-crítica con outra que bota as súas raíces nas condicións materiais nas que se exerce a cidadanía. Na súa previsión, a medida que remita a crise, minguará esa desafección «materialista» para retornarmos aos niveis doutrora da desafección estrutural.

Enxergo un resultado distinto, máis preocupante. De igual modo que as xeracións que participaron, cando eran (eramos) novos, na democratización de 1974 a 1982, agora fan gala dun maior activismo electoral, non é difícil predicir que as xeracións novas que, actualmente, padecen o proceso de desdemocratización e a crise de lexitimidade da Segunda Restauración Borbónica, van afianzar nunha actitude distante e non implicada respecto da política institucional.

O retorno destas xeracións ao activismo político mínimo (como electores) ou máis comprometido (cunha acción militante) só será factible se callan doutro tipo de organizacións políticas ou se produce unha (re)politización dos movementos sociais (nos que moitos aínda se referencian). O desafecto da crise amalgamado coa creba de lexitimidade democrática de institucións e partidos situará aos abstencionistas de hoxe nas marxes da política durante moito tempo. Serán precisos novos partidos e prácticas políticas para a recuperación as persoas que se están afiliando ao Partido da Abstención desde a esquerda. E a experiencia apunta, pola contra, que resultará moito máis doada a mobilización daqueles que se suman desde a dereita ao Partido da Abstención como xa ocorre en moitos países de Europa cando abrollan movementos populistas ou as novas dereitas.

A segunda nota destacada da sondaxe é que as dúas forzas do bipartidismo apenas recibirían o 52,7% dos votos emitidos. No último Barómetro de Metroscopia (marzo, 2013), o PP e o PSOE sumaban aínda menos: o 47,4% dos votos válidos, un resultado semellante rexistrado no seu Barómetro de febreiro e que confirma a tendencia á baixa que se arrastra desde 2012.

Celeste-Tel pinta un cadro con máximos de desafección e mínimos de adhesión cidadá aos partidos de Rajoy e Rubalcaba. Unha lectura apresurada pode levarnos a unha conclusión enganosa; a saber, que a crise do bipartidismo aleita a abstención. Si, pero non só engorda coa falta de confianza no PP e PSOE. A sondaxe dinos que, neste momento, dos seus electores de 2011 ao PSOE se lle abstería o 26,8%, ao PP o 43,1% e a Izquierda Unida o 32,2% a pesar de ser a forza que ten unha porcentaxe máis alta de fidelidade electoral (63,7 fronte ao 57,9 do PSOE e o 45,3% do PP).

A fuga de antigos electores de Izquierda Unida cara á abstención apunta tres elementos claramente preocupantes: unha fráxil sintonía cos electores máis novos; as dificultades para tornar o malestar cidadá inmediato en fidelidade a un proxecto de resistencia e de transformación ao medio e longo prazo; e a volatilidade dunha expansión electoral prometedora pero que semella que ten febles raíces na sociedade civil.

Máis peixe do día

Na patela de hoxe había moito máis peixe de interese: a nova estación do Via Crucis de José Blanco, a primeira e marrada sesión do cónclave vaticano ou a noticia sobre o colapso financeiro da Sanidade catalá. Coa última descarga, a heroica vitoria do Barça ante o Milán e o anuncio de que Carlos Aymerich abandona o Grupo Parlamentario do BNG. E esta nova na que se formulan en voz alta algunhas das directrices darwinistas da Nova Orde.

Contra o silencio do disenso

O Parlamento de Galicia deixou de ser o pavillón de repouso do PP. O enfrontamento político de alta intensidade retornou ás salas de comisión, ao Pleno e, mesmo, á tribuna de convidados. Desde a apertura da IX Lexislatura, as sesións parlamentarias son escoltadas por unidades de antidisturbios que cercan o Pazo do Hórreo. As beirarrúas son ocupadas por cidadáns que fan saber as súas protestas e esixen solucións aos seus problemas. Mal que ben, a orde do día da cámara faise eco do malestar da rúa e o Diario de Sesións rexistra, a cada pouco, enfrontamentos verbais, ameazas de sancións, apupos e abandonos, cando non expulsións, de deputados da oposición.

No ollo do furacán, os parlamentarios da Alternativa Galega da Esquerda e, un pouco máis timidamente, os do BNG. A autoridade democrática da presidenta Pilar Rojo vive horas baixas e os espasmos autoritarios do seu vicepresidente, Miguel Santalices Vieira, non conseguen domesticar aos deputados críticos. O PP, acantoado na Mesa e parapetado no Regulamento, fai todo o que pode por acalar a voz da protesta. Moi ao seu pesar, non todo é silencio, pero non falta quen se alporiza pola multiplicación de episodios de política contenciosa no noso Parlamento ao tempo que os despreza como banais transgresións da cortesía parlamentaria.

A cuestión ten moita máis fondura xa que, como ten sinalado Manuel Castells, en Europa “estase operando unha transición entre unha democracia liberal esgotada nas súas formas e procesos e unha nova democracia aínda por descubrir”. A crise de confianza nas institucións e os políticos profesionais abona a antipolítica e o populismo pero tamén chama por unha radicalización democrática e unha acción política transgresora e rebelde. Aguilloados pola crise, son moitos os cidadáns que transitan da indignación cara á asunción da necesidade dunha política contenciosa como vía para mudar o estado actual das cousas activando propostas colectivas disruptivas e desobedientes e dando voz á crítica dos déficits das institucións que se someten mansamente á democracia dos mercados ou ás retóricas baldeiras de significado do bipartidismo.

Hai tempo que McAdam, Tarrow e Tilly diferenciaron, en A dinámica da contenda política (2001), a política contenciosa contida da transgresiva. A primeira acomódase ao que denominamos política institucional. A  transgresiva identifica a política que actúa desde as marxes da oficialidade e excede ­–ou forza– o marco institucional. Como sinala o politólogo Raimundo Viejo, “a política contenciosa comeza alí onde acaba a ‘política institucional institucionalizada’ e se inicia o terreo da produción de novas formas de facer política; onde as institucións non responden xa necesariamente ás regras de xogo do réxime político en vigor e onde resulta posible a experimentación de alternativas ao devandito réxime”.

A política contenciosa contida non está exenta de conflito, pero este non ameaza consensos fundamentais do réxime nacido da Constitución de 1978. Cando menos, desde 2004, o xogo bipartidista do PP e do PSOE armouse con numerosas estratexias de tensión e distensión, máis agudas e delongadas as primeiras, nunha tirapuxa de acusacións e retruques que se deu en chamar “crispación” e que no terreo da comunicación política conduciunos de cabeza ao “negativismo” para privilexiar o ataque ao contrario antes que a defensa das alternativas propias. Esta política contenciosa contida que se resolve e se esgota nos marcos convencionais das institucións de representación e na guerra de papel, tinta e bytes está tan naturalizada como ritualizada e apenas preocupan os seus efectos empobrecedores sobre a política ou como catalizador da desafección cidadá. Malia a intensidade das retesías, as diferenzas das principais forzas políticas subróganse en amplos e asentados consensos respecto do que é posible, necesario e desexable e exprésase nunha deliberada vontade de acoutar ou negar de vez a existencia doutras alternativas practicables aquí e agora.

Un dos logros máis duradeiros da Cultura da Transición foi a exaltación (case relixiosa) do consenso para convertelo nunha fórmula máxica coa que desproblematizar debates políticos substanciais ou encaixalos comodamente no inmobilismo constitucional. Esta democracia de consensos condena o disenso e o pluralismo. En A trampa do consenso (2005), Thomas Darnstädt analiza a dinámica política en Alemaña e conclúe que o seu Parlamento xa só vale para bendicir a posteriori compromisos negociados previamente polas forzas maioritarias; na súa idea, este consenso fáctico fai inviable a democracia en Alemaña. Nos nosos incertos tempos, a política contenciosa denuncia que o consenso  baleira de sentido a democracia como expresión das diferenzas.

O caso de Galicia é singular. O consenso é unha práctica desaparecida da vida política e do Parlamento. As iniciativas lexislativas que tiveron o aplauso de todos os grupos parlamentarios foron ben poucas na VIII lexislatura e serán aínda máis contadas na IX. Ao goberno cordial de Feijóo bástalle coa súa maioría absoluta e demostra unha incapacidade total para acordar coa oposición. Das 1.066 emendas que PSdeG, BNG e AGE presentaron ao Orzamento de 2013, o Partido Popular aprobou, xenerosamente, tres. Desterrado o consenso, o PP aspira acadar unha unanimidade uniformizadora e para iso precisa anular o disenso e limitar a capacidade de crítica e discrepancia da oposición. O ultradominio neoconservador pasa por non practicar ningún consenso e por desterrar todo disenso.

Ao finado de Noberto Bobbio gústaballe lembrar que “o disenso é unha necesidade democrática xa que é o que pode facer posible as promesas non cumpridas pola democracia”. A transgresión, a rebeldía e o disenso son materias necesarias para a redemocratización das nosas institucións nacionais de autogoberno, pero para que a política contenciosa que as visualiza non deveña nunha escenografía esterilizante precisa dun proxecto alternativo, de propostas de cambio e de novas estratexias cooperativas para lograr o empoderamento efectivo dos movementos da sociedade civil e a recuperación da soberanía cidadá.

A quen queira o cambio político en Galicia e lle incomode a política contenciosa debería reparar nas valiosas achegas que, segundo McAdam, Tarrow e Tilly, nos fai: “crea incerteza e incita a repensar e a buscar novas identidades; revela liñas defectuosas e posibles realiñamentos dentro do corpo político; ameaza e anima aos desafiadores a emprender novas accións; forza ás elites a reconsiderar os seus compromisos e as súas lealdades; e deixa un residuo de cambio nos repertorios de acción política, nas prácticas institucionais e nas identidades políticas en nome dos cales as xeracións futuras formularán as súas reivindicacións”.

Para impedir que o silencio do disenso empobreza a nosa democracia, precisamos de ruído no Parlamento e na rúa e será ese ruído transgresor o que nos permitirá recuperar a palabra para que unha nova maioría cidadá poida decidir soberanamente o noso futuro.

Daguerrotipos: Pilar Rojo

53 anos. Arquitecta. De 1996 a 2001 foi delegada provincial en Pontevedra da Consellería de Cultura e Comunicación Social que dirixía o todopoderoso Xesús Pérez Varela. Deputada na cámara do Hórreo na VI , VII, VIII e IX Lexislatura. Conselleira de Familia, Xuventude e Deporte (2003-2005) con Manuel Fraga. É dos poucos altos cargos do fraguismo que acadou relevancia institucional con Feijóo. Presidenta do Parlamento de Galicia desde 2009, no saúdo da súa web fai votos “para que, nos debates e demais traballos que se desenvolven nesta casa, se impoña a concordia en beneficio de Galicia”. Sempre pendente dos caprichos da bancada do goberno, nese obxectivo, até o momento, Pilar Milagros Rojo Noguera tivo escasos logros.

 

Tempos Novos # 189, febreiro 2013

Antagonistas e siameses

Na Guerra Fría, os enxeñeiros do terror deseñaron un escenario de supervivencia imposible. Chamáronlle Destrución Mutua Asegurada. A agresión nuclear dunha das superpotencias tería como resposta automática un apocalíptico contraataque que arrasaría a nación agresora.

Cancelábase así a lóxica milenaria da guerra. Sempre houbo vencedores e vencidos. Os casos bélicos menos contundentes saldábanse con vitorias pírricas ou derrotas doces. A guerra nuclear, pola contra, prometía un desenlace onde todos resultarían derrotados. A Destrución Mutua aseguraba un equilibrio de terror que era beneficioso para as dúas superpotencias. Axudaba a consolidar o dominio de cada quen na súa área de influencia. E todos felices. Chamaron Coexistencia Pacífica a este estado de felicidade aterrorizada.

Agora, a Guerra Fría é tan só un capítulo morto da historia da Humanidade, pero a súa lóxica bipolar prendeu con forza na nosa política, onde revive baixo a fórmula simplificadora do bipartidismo. A súa dialéctica redúceo todo a simple elección entre PP e PSOE. Fóra dos dous, non hai alternativa. Todo o demais é secundario ou residual.

Os dirixentes do PSOE están abducidos pola lóxica bipartidista de Guerra Fría. A Realpolitik, segundo a doutrina dominante en Ferraz, é binaria. A solución dos males do país é cousa de dous. O PSOE está cómodo na gaiola de ferro do bipartidismo. PP e PSOE ofrécense como irmáns siameses que comparten órganos vitais e que se necesitan mutuamente para garantir a súa supervivencia. Só así se explica a morna crítica do PSOE diante dos casos de corrupción e financiamento ilegal que apodrecen o Partido Popular.

Os papeis de Bárcenas certifican que as mañas dos Soprano reinan desde hai moito tempo en Génova 13. A credibilidade do PP acada mínimos históricos e Rajoy é un zombi que non atopa onde caer morto. De caer Rajoy, caerá só. O PSOE non fará nada por derrubalo. Temen que a liquidación da alternativa conservadora represente a súa propia liquidación. A pantasma da Destrución Mutua Asegurada sacrifica a vontade de cambio en Ferraz. É un novo triunfo da lóxica dos siameses.

Hai tempo que o PSOE decidiu inmolarse como opción socialdemócrata. A súa condición de proxecto alternativo derramouse. Hoxe é unha forza complementaria, correctora, mol e amable, dos excesos da dereita neocon. Canto máis avivece a crise da Segunda Restauración Borbónica máis dramática resulta a desorientación do Partido Socialista.

Para a saída da crise da Segunda Restauración, diante de nós, deséñanse catro escenarios.

Primeiro escenario. Continuísmo bipartidista. Ferraz optará por esperar e ver como o PP se coce só no caldo da corrupción. O PSOE confía en que o apodrecemento do PP creará as condicións de alternancia no Goberno. O relevo na Moncloa sería, na súa idea, condición suficiente para a rexeneración do sistema.

Segundo escenario. Reformismo gatopardiano. Se a situación resulta insostible, as forzas benpensantes e benestantes do Reino pedirán unha Gran Coalición que irmande a PP e PSOE. Algo haberá que cambiar para que todo siga como antes. Haberá renovación cosmética e relevos na dirección dos partidos para refrescar a súa credibilidade e consensos mínimos para conter o malestar cidadán.

Terceiro escenario. Segunda Transición. Coa procura dun consenso das forzas bipartidistas, ampliable aos nacionalismos gobernantes en Euskadi e Cataluña. Cun novo acomodo dos autogobernos na Constitución, mediante un federalismo asimétrico, cambios no sistema electoral e, mesmo, a remuda no trono coa coroación de Felipe VI.

Cuarto escenario. Apertura dun auténtico proceso constituínte. Radicalización democrática. Reformulación confederal do Estado. Institucionalización de políticas de defensa dos bens comúns. Saída republicana para a recuperación da soberanía cidadá.

Hai que disparar aos reloxos. A esquerda necesita un tempo novo. Precisa dun tempo constituínte, Cómpre comezar a preparar o futuro. Hai que evitar que o volvan elixir por nós.

Disparando aos reloxos 1 | Disimulen #17, Radio CUAC, 11 de febreiro de 2013

» Escoitar Disimulen #17

Os capataces da hexemonía conservadora

 [Fotografía de Anxo Iglesias, El País-Galicia]

Que traballo me dá ser eu! José Luís Baltar Pumar, como Frankie Machine, o killer mafioso nacido da imaxinación de Don Winslow, pode queixarse do fatigoso que lle resulta ser el mesmo. Agora non se lle permite a bondade dun retiro tranquilo. O epílogo da súa vida política complícase pola imputación nun delito continuado de prevaricación. O minúsculo vértice dun inmenso iceberg, apenas un centenar de contratos irregulares, realizados en 2010, nas vésperas do Congreso do PP de Ourense, como investimento paternal para que seu fillo, Xosé Manuel Baltar, fose líder dos conservadores na súa provincia.

“Que é un cacique bo?” –preguntoulle naqueles días o xornalista de El País, José Precedo–, e Baltar deuse á sinceridade: “Que político non é un cacique!” e, de seguido, matizouse: “Se se entende como solucionar problemas, eu fágoo desinteresadamente e atendo igual ás persoas influentes e as que non o son. Iso non é caciquismo e menos caciquismo malo.” Antes, coa mesma convicción, declarara: “Eu non vendo os favores, nin llos boto en cara a ninguén, entre outras cousas porque non hai favores, son prazas conquistadas por merecemento.” Boa parte da opinión pública galega tiña outra idea. Púxolle palabras F. J. Arias, traballador da Deputación desde 1998: “Entramos todos igual, enchufados.”

En 2011, cando o relevo dinástico na Deputación, José Luís Baltar exhibía, fachendoso, un historial con 37 rotundas vitorias electorais. Nas municipais dese mesmo ano apañou o 49,5% dos votos, o 60% dos concelleiros e 68 das 92 alcaldías. Un palmarés que levou a Rajoy a enxalzalo: “Baltar ti es o Partido Popular”. El tiña, porén, outra idea que desvelou aos xornalistas de El Mundo, Ana Bravo Cuíñas e Marcos Sueiro: “Un 50% da xente vota por min e o outro 50% polo PP.” A metade do dominio conservador debíase, en modesta repartición, ao seu indiscutible liderado persoal.

Algunhas estimacións apoucadas sinalan agora que, entre 1987 e 2012, Baltar contratou unhas 1.500 persoas. A cifra do PSdeG é máis rotunda, falan da colocación de 5.000 persoas na Deputación e en entidades dependentes ou relacionadas con ela. Unha mesta rede de fieis na que se recoñecen as máis ilustres liñaxes da nova e vella dereita que ocupou o poder político en Ourense tras a deleiba da UCD, a creba de Coalición Galega, en 1985, e a absorción dos Centristas de Galicia polo PP en 1991.

Na homenaxe tributada na súa despedida, en abril de 2012, Baltar Sénior entregouse á franqueza: “Vós sodes os meus traballadores, non os traballadores da Deputación”. Baltar era Caudillo, Pai e Patrón. A trindade do liderado conservador. Desde a Deputación, exerceu, sen controis políticos, sindicais, mediáticos e xudiciais, como un rudo e populista condottiero e, con diñeiro público, recrutou e pagou un exército profesional dedicado ao mantemento da hexemonía da dereita e ao coidado da súa xefatura. Unha eficaz milicia privada, agradecida e incondicional, especializada en abonar submisións e en carretar votos e mobilizar adhesións nos períodos electorais.

Este Gangs Clientelar Style, tras a denuncia do fiscal, é o centro dunha apoteótica atención informativa, tanto como antes o foi dunha mesta e impenetrable indiferenza mediática. As hemerotecas conservan algunha incisiva reportaxe que denunciaba que as Deputacións galegas estaban cangadas por 160 asesores e peritos de obediencia partidaria e na que se daba a palabra a Baltar Pumar para proclamar que na de Ourense só había dous cargos de libre designación: un xefe de prensa, que coordinaba tamén a información del PP, e un asesor en materia deportiva que era igualmente concelleiro na capital. As árbores non deixaban ver o bosque.

Hai quince anos, o Foro Luzes de Galiza fixo público Máis democracia para Galicia, un manifesto anticaciquil que conserva, hoxe, todo o seu valor crítico: “O conservadorismo local atopou na trama gobernamental, e apoiándose nas súas maiorías absolutas, unha maneira de racionalizar, centralizar e modernizar aquel vello caciquismo que non só marcou a historia de Galicia, senón que, unha e outra vez, condenou á súa sociedade ao inmobilismo, ao bloqueo das súas posibilidades. En Galicia, aínda hoxe, en 1998, as oportunidades dos individuos dependen en gran medida das súas conexións e vínculos a un poder político que posúe unha ampla marxe de discrecionalidade. Ademais, é obvio que ese clientelismo é perpendicular á democracia. O PP facilita, ao usar e estender eses medios, unha desvalorización da democracia.”

O caciquismo é noticia, mais non é novidade, e axuda a iluminar tanto unha realidade clientelar certa como a invisibilizar outras de igual ou maior intensidade corruptora. Así, por sinalar un caso homologable, Rafael Louzán fica, maiormente, fóra de foco das indagacións xornalísticas e nos faladoiros de Madrid sinálase o caciquismo como un  particularismo (galaico) que non se aprecia no PP en Madrid, Valencia ou Baleares. Os homes do presidente Feijóo alédanse de que Baltar renda contas nos tribunais e confían en aproveitar ao seu debilitamento para domar o PPdeOU baltarista, mentres que fan todo o posible para esquecer a imputación dun dos seus, Rogelio Martínez, superdelegado ourensán da Xunta, nuns supostos delitos de prevaricación, malversación e estafa relacionados con subvencións de fondos comunitarios. Transparencia e opacidade.

A realidade é moito máis sucia como vén poñer de manifesto a investigación da Audiencia sobre os delitos fiscais de Luís Bárcenas e o estoupido do affaire dos pagamentos en negro das nóminas do núcleo dirixente do PP, segundo a denuncia de El Mundo. No Partido Popular, o caciquismo de proximidade, local e familiar, compleméntase cun clientelismo de grande empresa que financia a contabilidade B dos conservadores e engraxa as súas relacións co mundo dos negocios.O caciquismo de proximidade permitiu ao Partido Popular a creación dunha sorte de Estado de benestar bastardo que redistribuía, deturpando a igualdade de oportunidades, cartos, concesións e contratacións públicas entre persoas politicamente afíns e valeu, tradicionalmente, para tecer unha sólida rede de adhesións como recurso imprescindible para afianzar o seu dominio político. A maiores, artellouse un mercado de favores para acomodar as políticas públicas ás preferencias das grandes corporacións económicas a cambio dunha xenerosa repartición de dividendos en negro e doazóns en gris que se converteron nunha fonte principal da tesourería partidaria.

Baltar Pumar tan só perfeccionou o sistema clientelar de proximidade, que herdou da Restauración e  o Franquismo, como un dos máis sólidos piares da hexemonía da dereita en Galicia. Luís Bárcenas ofrece un exemplo inmellorable de xestor da infraestrutura financeira do Aznarato e o Marianismo. E don Vito Correa e Gürtel infórmanos sobre como se operaba no mercado de favores e influencias artellados á sombra dos gobernos conservadores. Baltar, Bárcenas e Correa son os encofradores dos que se vale o PP para cementar o seu dominio político.

Daguerrotipos: Luis Bárcenas

Os sumidoiros de Génova 13 acabaron botando por fóra. As augas sucias chegan á porta de Rajoy. Os seus inimigos íntimos afían os coitelos. Luís Bárcelas, home forte do aparato durante décadas, caído en desgraza polo caso Gürtel, acosado por branqueo e delito fiscal pola Audiencia Nacional, non quere ser o comedor de pecados do PP. Para protexerse, fixo saber da contabilidade en negro de cartos procedentes do tráfico de favores e do pago de sobresoldos non declarados a dirixentes conservadores. O imaxinario do PP como “partido da España decente” recibe outro durísimo golpe. Rajoy e Cospedal agóchanse tras un “Non nos consta”. Triunfa a omertá, os panos de fume e a xestión mediática de danos. Rexeneración democrática: cero.

Tempos Novos, xaneiro 2013

 

Ninguén pode sorprenderse moito se a photofinish do 21-O pinta unha estampa como a que presenciaron Walter Benjamin e Asja Lacis en Nápoles en 1925: «Un sacerdote que cometera actos considerados inmorais era transportado enriba dun carro polas rúas de Nápoles. Ían paseándoo entre insultos. Ao dobrar unha esquina apareceu o cortexo dunha voda. O sacerdote ponse en pé, fai o sinal da beizón e todos os que ían tras o carro caen de xeonllos. Nesta cidade o catolicismo é capaz de reestablecerse en calquera situación. Se desaparecese da face da terra, o derradeiro lugar do que desaparecería tal vez non sería Roma, senón Nápoles». As enquisas cartografan (borrosamente, iso si) a Galicia como o país onde a ineficacia conservadora é quen de restablecerse de case todo.

A hexemonía do PPdeG é tan sólida que parece legalizar toda a súa incompetencia, tanta fraude electoral e excesos no poder. As sondaxes semellan bendicir o goberno de Núñez Feijóo. O PPdeG está na cabeza da pole e, agás xenialidade ou accidente, nas vindeiras xornadas pode ratificar nas urnas o que os inquéritos lle certifican anticipadamente: unha vitoria electoral mínima, mais suficiente. O encadramento da campaña de Feijóo é obvio, pero non por iso menos eficaz: pide unha segunda oportunidade fronte ao caos que sementaría en Galicia un novo goberno bipartito ou, máis peor aínda, un tripartito. Algúns medios contribúen decisivamente a construír a imaxe de Feijóo como un bo gobernante ao que lle fallaron os tempos. A prórroga de mandato preséntase como unha mostra cívica de pía confianza. O continuísmo é un valor que cotiza aínda moi alto na política galega, pero nada está decidido e a historia do 21-O, afortunadamente, aínda ten que ser escrita polos cidadáns.